महाराष्ट्रातील कोरडवाहू, अवर्षणग्रस्त आणि बागायतदार शेतकऱ्यांना सातत्याने भेडसावणाऱ्या दुष्काळ, अवकाळी पाऊस आणि गारपीट यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींच्या तडाख्यातून शाश्वत आर्थिक आधार मिळवून देण्यासाठी राज्य शासनाच्या कृषी व फलोत्पादन विभागामार्फत भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना अत्यंत प्रभावीपणे राबवली जात आहे. पारंपरिक सोयाबीन, कापूस, ज्वारी किंवा बाजरी यांसारख्या एकहंगामी पिकांवर अवलंबून न राहता शेतकऱ्यांनी बहुवार्षिक फळबागांची उभारणी करावी आणि दरवर्षी खात्रीशीर व भरीव उत्पन्न मिळवावे, हा या दूरगामी भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना उपक्रमाचा मुख्य संकल्प आहे.

केंद्र शासनाच्या महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजनेअंतर्गत (MGNREGA / रोहयो) फळबाग लागवडीसाठी अनेक जाचक अटी असतात; विशेषतः जॉब कार्ड असणे, मजुरी कामाचे निकष आणि कुटुंब मर्यादा यांमुळे राज्यातील लाखो सर्वसामान्य शेतकरी रोहयो भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना अनुदानापासून वंचित राहत होते. ही त्रुटी दूर करून राज्यातील सर्व प्रवर्गातील शेतकऱ्यांना फळबाग लागवडीसाठी १०० टक्के शासकीय अनुदान उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने तत्कालीन कृषी मंत्री स्व.

भाऊसाहेब फुंडकर यांच्या संकल्पनेतून ही योजना सुरू करण्यात आली.

“फलोत्पादन हा महाराष्ट्राच्या कृषी अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा आहे. कोरडवाहू शेतीला आधुनिक फळबागेची जोड दिल्याशिवाय शेतकऱ्यांचे आर्थिक स्थैर्य वाढू शकत नाही.

भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजनेसाठी चालू आर्थिक वर्षात ९९ कोटी रुपयांचा भरीव निधी मंजूर करण्यात आला असून, रोहयोच्या निकषात न बसणाऱ्या प्रत्येक गरजू शेतकऱ्याला १००% अनुदानाचा लाभ वेळेत पोहोचवण्यासाठी शासन कटिबद्ध आहे. महाडीबीटी पोर्टल आणि ॲग्रीस्टॅक प्रणालीच्या माध्यमातून ही प्रक्रिया आता अत्यंत पारदर्शक व सुलभ झाली असून, शेतकऱ्यांनी अधिकृत पूर्वसंमती मिळाल्यावरच भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना अंतर्गत दर्जेदार कलमांची लागवड करावी.”
— भरतशेठ गोगावले, मंत्री, रोजगार हमी योजना व फलोत्पादन, महाराष्ट्र शासन

या योजनेचे सर्वात क्रांतिकारी वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये खड्डे खोदण्यापासून ते दर्जेदार कलमे/रोपे खरेदी, शेणखत व रासायनिक खतांचा डोस, सूक्ष्म सिंचन म्हणजेच ठिबक संच उभारणी, आळे करणे, नांग्या भरणे आणि सलग तीन वर्षे झाडांचे संगोपन करणे या सर्व बाबींसाठी शासनाकडून थेट १०० टक्के अनुदान दिले जाते. हे अनुदान एकाच वेळी न देता फळझाडांचे सलग तीन वर्षे योग्य संगोपन व्हावे यासाठी ५०:३०:२० या प्रमाणात थेट शेतकऱ्याच्या आधार संलग्न बँक खात्यात (DBT) जमा केले जाते.

अधिकृत शासन निर्णय (GR) काय सांगतो? GR क्रमांक, ताज्या तरतुदी व निधी वाटपाचा सखोल अन्वयार्थ

महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी व फलोत्पादन विभागाने वेळोवेळी निर्गमित केलेल्या अधिकृत शासन निर्णयानुसार या योजनेची काटेकोर अंमलबजावणी केली जाते. भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना अंतर्गत लाभ घेण्यापूर्वी शेतकऱ्यांना या योजनेशी संबंधित प्रमुख शासन निर्णय, त्यांचे संदर्भ, मंजूर निधी आणि कायदेशीर तरतुदी माहित असणे अत्यंत गरजेचे आहे:

• १. सन २०२६-२७ नवीन प्रशासकीय मान्यता शासन निर्णय (८ मे २०२६): शासन निर्णय क्रमांक फुंफला-२०२६/प्र.क्र.९७/९-अे, दिनांक ०८ मे २०२६ अन्वये सन २०२६-२७ या आर्थिक वर्षासाठी भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजनेकरिता तब्बल ₹९९ कोटी रुपयांच्या भरीव निधीला प्रशासकीय मान्यता प्रदान करण्यात आली आहे. यामुळे चालू वर्षात राज्यातील हजारो नवीन शेतकऱ्यांना फळबाग लागवडीचा प्रत्यक्ष लाभ मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
• २. सन २०२५-२६ निधी वाटप व ₹१०४.५० कोटी वार्षिक कार्यक्रम GR (२५ ऑगस्ट २०२५): शासन निर्णय क्रमांक फुंफला-२०२५/प्र.क्र.१५०/९-अे, दिनांक २५ ऑगस्ट २०२५ (संगणक संकेतांक: 202508251450330701) अन्वये सन २०२५-२६ मध्ये भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना अंमलबजावणीसाठी तब्बल ₹१०४.५० कोटींच्या वार्षिक कार्यक्रमास मान्यता देण्यात आली असून, त्यापैकी ₹६०.०० कोटींचा निधी आयुक्त (कृषी) यांना थेट वितरित करण्यात आला. या शासन निर्णयातील कलम २ नुसार प्रथम मागील प्रलंबित दायित्व अदा करण्याचे आणि त्यानंतर चालू वर्षातील नवीन कार्यक्रम राबवण्याचे कडक निर्देश देण्यात आले आहेत (तसेच अनुसूचित जातीसाठी १३ ऑगस्ट २०२५ चा ₹१.५० कोटी व अनुसूचित जमातीसाठी २५ जुलै २०२५ चा निधी GR निर्गमित झाला).
• ३. सुधारित मापदंड व फळपिके GR (२१ सप्टेंबर २०२३): शासन निर्णय क्रमांक फुंफला-२०२३/प्र.क्र.१८७/९-अे, दिनांक २१ सप्टेंबर २०२३ अन्वये भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना नियमांनुसार एकूण १६ बहुवार्षिक फळपिकांचा समावेश करून त्यांचे लागवड अंतर, प्रति हेक्टरी झाडांची संख्या आणि तीन वर्षांचे हेक्टरी सुधारित खर्च मापदंड अंतिम करण्यात आले.
• ४. मूळ योजना मान्यता व अंमलबजावणी शासन निर्णय (६ जुलै २०१८): शासन निर्णय क्रमांक रोहयो-२०१८/प्र.क्र.८५/रोहयो-५, दिनांक ०६ जुलै २०१८ अन्वये या महत्त्वाकांक्षी योजनेची राज्यात प्रथम पायाभरणी करण्यात आली. या मूळ जीआरनुसार योजनेचे निकष, फळपिकांची यादी, मापदंड आणि ३ वर्षांच्या अनुदान वितरणाचे सूत्र निश्चित करण्यात आले होते.

शासन निर्णयानुसार ही योजना १०० टक्के राज्य पुरस्कृत असून, यासाठी लागणारा संपूर्ण निधी राज्य शासनाच्या कृषी विभागाच्या अर्थसंकल्पीय तरतुदीमधून उपलब्ध करून दिला जातो. कोणत्याही बँकेच्या कर्जाची सक्ती या भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना अंतर्गत नसून, शेतकरी स्वतःच्या उपलब्ध भांडवलातून किंवा अनुदानाच्या आधारावर ही फळबाग उभी करू शकतात.

महाडीबीटीवर फळबाग योजनेसाठी ॲग्रीस्टॅक (AgriStack) शेतकरी ओळखपत्र (Farmer ID) का आणि कसे बंधनकारक?

महाराष्ट्र शासनाने महाडीबीटी शेतकरी पोर्टलवर कृषी व फलोत्पादन विभागाच्या सर्व योजनांमध्ये पारदर्शकता आणण्यासाठी, बोगस लाभार्थ्यांना आळा घालण्यासाठी आणि भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना अर्जासाठी शेतकऱ्यांची कागदपत्रांच्या कटकटीतून कायमस्वरूपी सुटका करण्यासाठी ‘ॲग्रीस्टॅक’ (AgriStack) शेतकरी ओळखपत्र (Farmer ID) १००% अनिवार्य केले आहे. भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजनेचा ऑनलाईन अर्ज सादर करण्यापूर्वी प्रत्येक शेतकऱ्याला या नव्या डिजिटल नियमांची माहिती असणे आवश्यक आहे:

• १. ॲग्रीस्टॅक फार्मर आयडी म्हणजे काय?: ज्याप्रमाणे प्रत्येक भारतीय नागरिकाची डिजिटल ओळख आधार कार्ड असते, त्याचप्रमाणे देशभरातील शेतकऱ्यांसाठी केंद्र व राज्य शासनाने १२ अंकी ॲग्रीस्टॅक डिजिटल शेतकरी ओळखपत्र सुरू केले आहे. या एकाच युनिक फार्मर आयडीमध्ये शेतकऱ्याचे नाव, आधार क्रमांक, बँक खाते आणि त्यांच्या मालकीची सर्व शेतजमीन (७/१२, ८-अ व गट क्रमांक) डिजिटल स्वरूपात लिंक असते. याशिवाय शेतातील लागवडीची डिजिटल पडताळणी करण्यासाठी डीसीएस ई-पीक पाहणी मोबाईल ॲप डाऊनलोड व नोंदणी प्रक्रिया चा वापर केला जातो.
• २. शेतकऱ्यांना होणारा सर्वात मोठा फायदा: पूर्वी महाडीबीटीवर अर्ज करताना शेतकऱ्यांना प्रत्येक वेळी तलाठ्याकडून डिजिटल स्वाक्षरीचा ७/१२, ८-अ उतारा काढून तो कॉम्प्युटरवर स्कॅन करून अपलोड करावा लागत होता. परंतु आता ॲग्रीस्टॅक प्रणालीमुळे शेतकऱ्याने महाडीबीटीवर आपला Farmer ID टाकताच त्याच्या नावावर असलेली संपूर्ण जमीन, गट क्रमांक आणि क्षेत्र थेट ऑटो-फेच (Auto-Fetch) होते. त्यामुळे कागदपत्रे स्कॅन करून वारंवार अपलोड करण्याची कोणतीही गरज उरलेली नाही.
• ३. ॲग्रीस्टॅक फार्मर आयडी कसा काढावा? (नोंदणी प्रक्रिया): शेतकरी स्वतःच्या मोबाईलवरून महाराष्ट्र फार्मर रजिस्ट्री (ॲग्रीस्टॅक) अधिकृत पोर्टलवर जाऊन नोंदणी करू शकतात. पोर्टलवर New Farmer Registration वर क्लिक करून आधार क्रमांक टाकावा आणि आधार लिंक मोबाईलवर आलेला ओटीपी प्रविष्ट करावा. त्यानंतर स्वतःचा जिल्हा, तालुका, गाव निवडून ७/१२ उताऱ्यावरील खाते क्रमांक व गट क्रमांक निवडावा. स्वतः ऑनलाईन करणे शक्य नसेल, तर गावातील सीएससी केंद्र (CSC / सेतू केंद्र) किंवा कृषी सहाय्यकांशी संपर्क साधून ही मोफत नोंदणी करून घ्यावी.

महत्त्वाची सूचना: ज्या शेतकऱ्यांचा ॲग्रीस्टॅक फार्मर आयडी तयार झालेला नाही, त्यांचे अर्ज महाडीबीटीवर फलोत्पादन घटकांतर्गत अंतिम सादर होताना तांत्रिक अडचण येऊ शकते. त्यामुळे फळबाग योजनेचा फॉर्म भरण्यापूर्वी आधी आपला फार्मर आयडी सक्रिय असल्याची खात्री करा.

योजनेअंतर्गत समाविष्ट १६ बहुवार्षिक फळपिके, वाण आणि हेक्टरी खर्च मापदंड

भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजनेअंतर्गत राज्यातील विविध कृषी-हवामान विभाग, जमिनीचा पोत आणि पाण्याची उपलब्धता लक्षात घेऊन एकूण १६ प्रकारच्या बहुवार्षिक फळपिकांना अधिकृत मान्यता देण्यात आली आहे. भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना अंतर्गत प्रत्येक फळपिकाच्या लागवडीसाठी शासनाने कृषी विद्यापीठांच्या शिफारशीनुसार प्रति हेक्टरी खर्च आणि झाडांची संख्या निश्चित केली आहे:

३ वर्षांचे १००% अनुदान वाटप सूत्र आणि झाडे जगवण्याचे कडक शासकीय निकष (५०:३०:२०)

फळबाग लागवड ही एक दीर्घकालीन गुंतवणूक असल्याने शेतकरी केवळ सुरुवातीचे अनुदान उचलून बागेकडे दुर्लक्ष करणार नाहीत, याची खात्री करण्यासाठी शासन निर्णयानुसार अनुदानाचे वितरण सलग तीन वर्षांमध्ये ५०:३०:२० या प्रमाणात विभागून दिले जाते. यामधील प्रत्येक हप्त्यासाठी शासनाने अत्यंत कडक व तांत्रिक अटी घातलेल्या आहेत:

• १. प्रथम वर्ष (५०% अनुदान वाटप): तालुका कृषी अधिकाऱ्यांकडून अधिकृत पूर्वसंमती पत्र मिळाल्यानंतर शेतकऱ्याने शिफारशीत अंतरावर खड्डे खोदून त्यात शेणखत, सिंगल सुपर फॉस्फेट व ट्रायकोडर्मा भरून कलमे लावावीत. ठिबक सिंचन संच कार्यान्वित करून लागवड पूर्ण झाल्यावर कृषी सहाय्यक शेतावर येऊन मोका पंचनामा करतात. मोका तपासणी अहवाल आणि जिओ-टॅगिंग फोटो प्रणालीवर अपलोड झाल्यानंतर पहिल्या वर्षाचे ५० टक्के अनुदान थेट बँक खात्यात वर्ग होते.
• २. दुसरे वर्ष (३०% अनुदान वाटप): लागवडीनंतर दुसऱ्या वर्षी शेतातील किमान ८० टक्के झाडे जिवंत असणे शासन निर्णयानुसार १००% अनिवार्य आहे. जर काही कारणाने झाडे वाळली असतील तर शेतकऱ्याने स्वखर्चाने किंवा उपलब्ध रोपांमधून नांग्या भरून ८०% झाडे जिवंत राखली पाहिजेत. कृषी विभागाच्या दुसऱ्या वर्षाच्या मोका तपासणीनंतर ३० टक्के निधी दिला जातो.
• ३. तिसरे वर्ष (२०% अनुदान वाटप): तिसऱ्या वर्षी बागेतील किमान ९० टक्के झाडे सुस्थितीत, निरोगी आणि जिवंत असणे बंधनकारक आहे. तिसऱ्या वर्षाच्या झाडांची छाटणी, खत व्यवस्थापन आणि कीड नियंत्रण तपासणी पूर्ण झाल्यावर उर्वरित २० टक्के अंतिम अनुदान वर्ग केले जाते.

लाभार्थी पात्रता निकष, शेतजमीन मर्यादा, माती परीक्षण आणि ठिबक सिंचनाची सक्ती

भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्जदार शेतकऱ्याने महाराष्ट्र शासनाने निश्चित केलेले खालील सर्व निकष पूर्ण करणे आवश्यक आहे:

• १. शेतजमीन धारणा मर्यादा: कोकण विभाग (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे आणि पालघर) वगळता उर्वरित संपूर्ण महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी किमान ०.२० हेक्टर (अर्धा एकर) ते कमाल ६.०० हेक्टर (१५ एकर) मर्यादेत फळबाग लागवड करता येते. कोकण विभागातील भौगोलिक परिस्थिती लक्षात घेऊन तेथे किमान मर्यादा ०.१० हेक्टर (१० गुंठे) ते कमाल मर्यादा १०.०० हेक्टर अशी निश्चित करण्यात आली आहे.
• २. ७/१२, ८-अ आणि ॲग्रीस्टॅक शेतकरी ओळखपत्र: अर्जदार शेतकऱ्याच्या स्वतःच्या नावे स्वतंत्र शेतजमीन असणे आवश्यक आहे. सामाईक क्षेत्र असल्यास इतर सर्व सह-खातेदारांचे १०० रुपयांच्या मुद्रांक शुल्कावर किंवा साध्या कागदावर ना-हरकत संमतीपत्र (NOC) जोडणे अनिवार्य आहे. तसेच प्रोफाईलमध्ये ॲग्रीस्टॅक Farmer ID लिंक असणे बंधनकारक आहे.
• ३. पाण्याची शाश्वत सोय व ठिबक सिंचनाची सक्ती: कोकण विभाग वगळता राज्यातील उर्वरित सर्व जिल्ह्यांमध्ये फळबागेसाठी सूक्ष्म सिंचन म्हणजेच ‘ठिबक सिंचन’ (Drip Irrigation) संच बसवणे शासन निर्णयानुसार १०० टक्के बंधनकारक आहे. विहीर, कूपनलिका, शेततळे किंवा कालव्याचे पाणी उपलब्ध असल्याचा दाखला अर्जासोबत जोडावा लागतो.
• ४. माती व पाणी परीक्षण अहवाल (संत्रा, मोसंबी, लिंबूसाठी सक्ती): कागदी लिंबू, संत्रा आणि मोसंबी या लिंबूवर्गीय फळपिकांसाठी जमिनीचा सामू (pH) ६.५ ते ८.० दरम्यान असणे आणि मातीचा निचरा उत्तम असल्याचा अधिकृत माती परीक्षण अहवाल (Soil Test Report) अर्जासोबत जोडणे बंधनकारक करण्यात आले आहे.
• ५. निवड पद्धत (प्रथम येणाऱ्यास प्रथम प्राधान्य व सोडत): महाडीबीटी पोर्टलवर अर्जांची छाननी करताना पारदर्शकता राखण्यासाठी संगणकीय लॉटरीसोबतच ‘प्रथम येणाऱ्यास प्रथम प्राधान्य’ (First Come First Serve) तत्त्वाचा अवलंब केला जात आहे, ज्यामुळे वेळेत अर्ज करणाऱ्या शेतकऱ्यांना लवकर पूर्वसंमती मिळते.
• ६. रोहयो दुबार लाभ प्रतिबंध: ज्या शेतकऱ्यांनी यापूर्वी महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजनेतून (MGNREGA) त्याच शेतजमिनीच्या गट क्रमांकावर फळबाग लागवडीचा लाभ घेतलेला नाही, तेच शेतकरी या योजनेसाठी पात्र ठरतात.

ऑनलाईन अर्जासाठी आवश्यक कागदपत्रांची संपूर्ण चेकलिस्ट

महाडीबीटी पोर्टलवर भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजनेचा ऑनलाईन फॉर्म भरताना किंवा सोडतीत निवड झाल्यानंतर खालील कागदपत्रे डिजिटल स्वरूपात (PDF किंवा JPEG) अपलोड करावी लागतात:

• १. डिजिटल स्वाक्षरीचा ७/१२ उतारा व ८-अ नोंद: चालू वर्षातील अद्ययावत डिजिटल ७/१२ व ८-अ उतारा आवश्यक आहे. ७/१२ उताऱ्यावर फळबाग लागवडीसाठी प्रस्तावित असलेल्या गट क्रमांकाची नोंद असावी.
• २. आधार कार्ड व आधार संलग्न बँक पासबुक: अर्जदार शेतकऱ्याचे आधार कार्ड आणि राष्ट्रीयकृत बँक पासबुकची प्रत, ज्यामध्ये बँक खाते आधार व NPCI शी १००% मॅप असणे आवश्यक आहे.
• ३. पाणी उपलब्धतेचा दाखला / हमीपत्र: विहीर, कूपनलिका किंवा शेततळे असल्याचे पाणी उपलब्धतेचे हमीपत्र किंवा सक्षम प्राधिकरणाचा सिंचन दाखला.
• ४. हमीपत्र व ना-हरकत प्रमाणपत्र: सामाईक खातेदार असल्यास इतर सर्व खातेदारांचे स्वाक्षरी केलेले संमतीपत्र (NOC) आणि विहित नमुन्यातील स्वयंघोषणा हमीपत्र.
• ५. अधिकृत रोपवाटिका खरेदी हमीपत्र: शासकीय रोपवाटिका किंवा कृषी विद्यापीठ मान्यताप्राप्त अधिकृत परवानाधारक रोपवाटिकेतून (Certified Nursery) कलमे खरेदी करण्याचे हमीपत्र.
• ६. माती परीक्षण अहवाल (लागू असल्यास): संत्रा, मोसंबी किंवा कागदी लिंबू लागवड करणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी अधिकृत प्रयोगशाळेचा माती व पाणी परीक्षण अहवाल.

महाडीबीटी पोर्टलवर ऑनलाईन अर्ज करण्याची तंतोतंत २०-पायऱ्यांची प्रक्रिया

भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजनेचा ऑनलाईन अर्ज महाराष्ट्र शासनाच्या महाडीबीटी (MahaDBT) पोर्टलवरच भरता येतो. अर्ज भरताना कोणतीही चूक होऊ नये आणि पहिल्याच प्रयत्नात अर्ज संगणकीय लॉटरीसाठी पात्र ठरावा, यासाठी थेट अधिकृत वेबसाईटवरून घेतलेल्या खालील २० पायऱ्यांचा क्रम तंतोतंत समजून घ्या:

पायरी १: गुगलवरून महाडीबीटी शेतकरी अधिकृत पोर्टल उघडणे

मोबाईल किंवा लॅपटॉपमध्ये गुगल क्रोम उघडून गुगलवर महाडीबीटी शेतकरी अधिकृत पोर्टलवर (MahaDBT Portal) थेट भेट द्या.

पायरी २: महाडीबीटी अधिकृत पोर्टल मुख्य लॉगिन पृष्ठ उघडणे

महाडीबीटी पोर्टलच्या मुख्य पानावर आल्यानंतर उजव्या बाजूला दिसणाऱ्या ‘अर्जदार येथे लॉगिन करा’ (वैयक्तिक शेतकरी पर्याय) या पर्यायावर क्लिक करून लॉगिन स्क्रीन उघडा.

पायरी ३: शेतकरी आयडी (Farmer ID) प्रविष्ट करणे

शेतकरी लॉगिन स्क्रीनवर तुमचा नोंदणीकृत शेतकरी आयडी (Farmer ID / वापरकर्ता नाव) प्रविष्ट करा आणि मोबाईलवर पडताळणी कोड मिळवण्यासाठी ‘ओटीपी पाठवा’ या बटनावर क्लिक करा.

पायरी ४: मोबाईलवर आलेला ओटीपी प्रविष्ट करून लॉगिन पूर्ण करणे

तुमच्या आधार संलग्न मोबाईल क्रमांकावर आलेला ६ अंकी ओटीपी (OTP) काळजीपूर्वक प्रविष्ट करा आणि ‘लॉगिन करा’ बटनावर क्लिक करून खात्यामध्ये सुरक्षित प्रवेश करा.

पायरी ५: महाडीबीटी शेतकरी डॅशबोर्ड व १००% पूर्ण प्रोफाईल तपासणे

लॉगिन झाल्यानंतर डॅशबोर्डवर तुमची वैयक्तिक माहिती, बँक खाते आणि जमिनीचा तपशील १००% पूर्ण असल्याची खात्री करा; प्रोफाईल १००% पूर्ण असल्याशिवाय आणि ॲग्रीस्टॅक लिंक असल्याशिवाय अर्ज करता येत नाही.

पायरी ६: ‘घटकांसाठी अर्ज करा’ या मुख्य पर्यायावर क्लिक करणे

डॅशबोर्डच्या डाव्या बाजूला किंवा मुख्य मेन्यूमध्ये दिसणाऱ्या ‘घटकांसाठी अर्ज करा’ (Apply for Schemes) या पर्यायावर क्लिक करून कृषी व फलोत्पादन योजनांची यादी उघडा.

पायरी ७: फलोत्पादन विभाग (Horticulture Department) निवडणे

विविध कृषी विभागांपैकी ‘फलोत्पादन’ (Horticulture) या विभागासमोरील ‘बाबी निवडा’ किंवा ‘अर्ज करा’ या लिंकवर क्लिक करा.

पायरी ८: शेतजमीन, तालुका, गाव व गट क्रमांक तपशील निवडणे

तुमच्या नावावर असलेल्या जमिनीचा जिल्हा, तालुका, गाव आणि ज्या गट क्रमांकावर फळबाग लावायची आहे तो गट क्रमांक ड्रॉपडाऊनमधून अचूक निवडा.

पायरी ९: मुख्य घटकांमध्ये ‘इतर घटक’ पर्याय निवडणे

घटक प्रकाराच्या ड्रॉपडाऊन मेन्यूमध्ये जाऊन ‘इतर घटक’ (Other Components) हा पर्याय काळजीपूर्वक निवडा.

पायरी १०: ‘फळबाग लागवड फळे फुले व मसाले पिके’ बाब निवडणे

बाब (Component) या रकान्यामध्ये जाऊन ‘फळबाग लागवड फळे फुले व मसाले पिके’ हा मुख्य घटक निवडा.

पायरी ११: उपघटक प्रकारात ‘फळे पिके’ (Fruit Crops) निवडणे

उपघटक प्रकाराच्या सूचीमधून ‘फळे पिके’ (Fruit Crops) या पर्यायावर क्लिक करा, ज्यामुळे राज्यातील सर्व फळपिकांची यादी सक्रिय होईल.

पायरी १२: ‘भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना’ निवडणे

योजनांच्या सूचीमधून ‘भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना’ या अधिकृत राज्य पुरस्कृत योजनेची निवड करा.

पायरी १३: लागवड करावयाच्या फळपिकाची निवड करणे (उदा. आंबा/पेरू/डाळिंब)

मंजूर १६ फळपिकांपैकी तुम्हाला ज्या पिकाची लागवड करायची आहे (उदा. आंबा, डाळिंब, पेरू, संत्रा, मोसंबी, सीताफळ) ते फळपीक ड्रॉपडाऊनमधून निवडा.

पायरी १४: कृषी विद्यापीठ शिफारशीत लागवड अंतर (Spacing) निवडणे

निवडलेल्या फळपिकानुसार शिफारशीत लागवड अंतर (उदा. आंब्यासाठी १० x १० मीटर किंवा ५ x ५ मीटर) अचूक निवडा.

पायरी १५: लागवड करावयाचे प्रस्तावित क्षेत्र (हेक्टरमध्ये) प्रविष्ट करणे

तुम्हाला प्रत्यक्ष किती क्षेत्रात फळबाग लावायची आहे, ते क्षेत्र हेक्टरमध्ये (उदा. ०.८० हेक्टर म्हणजेच २ एकर) अचूक प्रविष्ट करा.

पायरी १६: सर्व नियम मान्य करून माहिती ‘जतन करा’ (Save Details)

शासकीय अटी व शर्तींच्या चेकबॉक्सवर टिक करून ‘जतन करा’ (Save) या बटनावर क्लिक करा. यामुळे तुमचा अर्ज यशस्वीरीत्या सेव्ह होईल.

पायरी १७: मुख्य मेन्यूमध्ये जाऊन ‘अर्ज सादर करा’ (Submit Application) बटनावर क्लिक

घटक सेव्ह झाल्यानंतर मुख्य पृष्ठावर येऊन ‘अर्ज सादर करा’ (Submit Application) या हिरव्या बटनावर क्लिक करा.

पायरी १८: अटी व शर्ती मान्य करून नाममात्र पोर्टल शुल्क पडताळणी

घटकाचे प्राधान्य क्रमवारी निवडून अटी व शर्ती मान्य करा आणि नाममात्र ऑनलाईन पोर्टल प्रक्रिया शुल्क भरण्यासाठी पुढे जा.

पायरी १९: ऑनलाईन पेमेंट गेटवे (UPI, QR Code, Net Banking) निवडणे

पेमेंट गेटवेवर जाऊन यूपीआय (UPI), क्यूआर कोड (QR Code), फोनपे, गुगलपे किंवा नेट बँकिंगद्वारे नाममात्र शुल्क (₹२३.६०) सुरक्षितपणे भरा.

पायरी २०: अर्ज यशस्वीरीत्या सादर झाल्याची पोचपावती व अर्ज क्रमांक (Application ID) जतन करणे

शुल्क भरल्यानंतर स्क्रीनवर हिरव्या अक्षरात अधिकृत संदेश येईल: “Success! Your application has been submitted successfully.” यासोबत मिळालेला तुमचा विशिष्ट अर्ज क्रमांक (Application ID) लिहून ठेवा आणि अर्जाची पीडीएफ पावती डाऊनलोड करून सुरक्षित ठेवा.

अर्ज सादर केल्यानंतरची पुढील प्रक्रिया: सोडत, मोका तपासणी आणि पूर्वसंमती पत्र

महाडीबीटी प्रणालीवर भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजनेचा ऑनलाईन अर्ज सादर केल्यानंतर प्रत्यक्ष अनुदान मिळण्यापर्यंत खालील चार प्रशासकीय टप्पे पार पाडावे लागतात:

• १. संगणकीय सोडत व FCFS निवड: महाडीबीटी प्रणालीवर प्राप्त अर्जांची स्वयंचलित सोडत काढली जाते आणि प्रथम येणाऱ्यास प्रथम प्राधान्य तत्त्वानुसार निवड यादी जाहीर केली जाते. निवड झालेल्या शेतकऱ्याला नोंदणीकृत मोबाईलवर तात्काळ अधिकृत SMS पाठवला जातो.
• २. कागदपत्रे छाननी: सोडतीत नाव आल्यानंतर शेतकऱ्याने ७ ते १० दिवसांच्या आत महाडीबीटी लॉगिनवर आवश्यक कागदपत्रे अपलोड करावी लागतात. तालुका कृषी अधिकारी कार्यालयामार्फत या कागदपत्रांची पडताळणी केली जाते.
• ३. प्रत्यक्ष मोका पंचनामा (Field Inspection): कागदपत्रे मंजूर झाल्यावर कृषी सहाय्यक स्वतः शेतकऱ्याच्या शेतावर येतात. तेथे पाण्याची शाश्वत सोय, ठिबक सिंचन संच कार्यान्वित असल्याची खात्री करून स्थळ पाहणी अहवाल तयार करतात.
• ४. अधिकृत पूर्वसंमती पत्र (Pre-Sanction Letter): मोका अहवाल सकारात्मक आल्यानंतर तालुका कृषी अधिकारी डिजिटल स्वाक्षरीने ‘पूर्वसंमती पत्र’ जारी करतात. हे पत्र मिळाल्यानंतरच शेतकऱ्याने प्रत्यक्ष फळबाग लागवड करायची असते.

फळबाग योजनेचा अर्ज करताना शेतकऱ्यांकडून होणाऱ्या ६ मोठ्या चुका व त्यावरील उपाय

अनेक शेतकरी पात्र असूनही छोट्या-मोठ्या तांत्रिक चुकांमुळे भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजनेच्या लाभापासून वंचित राहतात. खालील चुका टाळून शेतकरी आपला १००% लाभ सुरक्षित करू शकतात:

• १. पूर्वसंमती पत्रापूर्वी घाईघाईत लागवड करणे: अनेक शेतकरी सोडतीत नाव आले म्हणून लगेच बाजारातून कलमे आणून लावतात. शासन निर्णयानुसार पूर्वसंमती पत्राच्या तारखेपूर्वी केलेली लागवड अनुदानासाठी १००% अपात्र ठरते.
• २. ॲग्रीस्टॅक शेतकरी ओळखपत्र न जोडणे: ॲग्रीस्टॅक आयडी लिंक नसल्यास महाडीबीटीवर अर्ज प्रलंबित राहतो किंवा कागदपत्रे ऑटो-फेच न झाल्याने त्रुटी निघते. आधी फार्मर आयडी काढूनच अर्ज करा.
• ३. पाण्याचा शाश्वत स्त्रोत नसणे: फळबाग लागवडीसाठी विहीर, शेततळे, बोअरवेल किंवा कालव्याचे पाणी असणे आवश्यक आहे. कोरडवाहू शेतात सिंचनाची सोय नसल्यास अर्ज बाद होतो.
• ४. ठिबक सिंचन संच न बसवणे: कोकण वगळता इतर जिल्ह्यांमध्ये ठिबक सिंचन नसेल तर कृषी सहाय्यक मोका पंचनाम्यात नकारात्मक शेरा देतात आणि अनुदान थांबवले जाते.
• ५. बँक खात्याशी आधार व NPCI मॅपिंग नसणे: अनुदान डीबीटी (DBT) द्वारे वर्ग होत असल्याने बँक खाते आधार संलग्न आणि NPCI सक्रिय असणे बंधनकारक आहे. खाते इन-अॅक्टिव्ह असल्यास अनुदान परत जाते.
• ६. अनधिकृत रोपवाटिकेतून कलमे खरेदी करणे: बोगस किंवा परवाना नसलेल्या खाजगी नर्सरीतून कलमे खरेदी केल्यास कृषी विभाग अनुदान नाकारतो. केवळ शासकीय किंवा विद्यापीठ नोंदणीकृत रोपवाटिकेतूनच खरेदी करावी.

अधिकृत संपर्क, तालुका कृषी कार्यालय व मदत कक्ष (Helpline)

भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजनेच्या अधिकृत चौकशीसाठी व मार्गदर्शनासाठी शेतकरी खालील अधिकृत संपर्क यंत्रणेशी संपर्क साधू शकतात:

• १. महाडीबीटी शेतकरी पोर्टल: महाडीबीटी शेतकरी पोर्टलवर ऑनलाईन अर्ज करा
• २. महाराष्ट्र फार्मर रजिस्ट्री (AgriStack): ॲग्रीस्टॅक शेतकरी नोंदणी पोर्टल उघडा
• ३. महाराष्ट्र कृषी विभाग अधिकृत संकेतस्थळ: महाराष्ट्र कृषी विभाग अधिकृत पोर्टलला भेट द्या
• ४. शेतकरी कॉल सेंटर टोल-फ्री क्रमांक: १८००-१२०-८०४० (थेट कॉल करण्यासाठी येथे क्लिक करा) (सकाळी ६ ते रात्री १०)
• ५. स्थानिक संपर्क अधिकारी: आपल्या गावातील कृषी सहाय्यक, कृषी पर्यवेक्षक किंवा तालुका कृषी अधिकारी कार्यालय (पंचायत समिती परिसर).

भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजनेबाबत वारंवार विचारले जाणारे महत्त्वाचे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न १: या योजनेअंतर्गत कलमे खरेदी करण्यासाठी रोख रक्कम आधी मिळते का?
उत्तर: नाही. शासनाच्या डीबीटी नियमांनुसार सुरुवातीला शेतकऱ्याने पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर स्वतः कलमे खरेदी करून लागवड करावी लागते. त्यानंतर कृषी सहाय्यकाने मोका तपासणी व जिओ-टॅगिंग केल्यावर पहिल्या वर्षाचे ५०% अनुदान थेट बँक खात्यात जमा केले जाते.

प्रश्न २: ॲग्रीस्टॅक शेतकरी ओळखपत्र (Farmer ID) नसेल तर अर्ज करता येतो का?
उत्तर: नाही. महाराष्ट्र शासनाने महाडीबीटी पोर्टलवरील सर्व योजनांसाठी ॲग्रीस्टॅक फार्मर आयडी अनिवार्य केला आहे. त्यामुळे mhfr.agristack.gov.in या पोर्टलवर जाऊन आधी मोफत फार्मर आयडी तयार करणे आवश्यक आहे.

प्रश्न ३: एकाच शेतकऱ्याला २ किंवा ३ वेगवेगळ्या फळपिकांसाठी अर्ज करता येतो का?
उत्तर: होय. एकूण शेतजमीन मर्यादा (कोकणात १० हेक्टर व इतर महाराष्ट्रात ६ हेक्टर) या मर्यादेत राहून शेतकरी वेगवेगळ्या फळपिकांसाठी घटक निवडून एकाच महाडीबीटी प्रोफाईलवरून अर्ज करू शकतात.

प्रश्न ४: ठिबक सिंचनाचे अनुदान या योजनेतून मिळते की स्वतंत्र अर्ज करावा लागतो?
उत्तर: फळबाग लागवडीचे हे १००% अनुदान स्वतंत्र आहे. ठिबक सिंचन संच बसवण्यासाठी शेतकऱ्याने महाडीबीटी पोर्टलवर ‘प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना’ (प्रति थेंब अधिक पीक) या घटकांतर्गत स्वतंत्र अर्ज करून ८०% पर्यंत वेगळे अनुदान मिळवावे लागते.

प्रश्न ५: ऑनलाईन सोडतीत नाव आल्यावर पूर्वसंमती पत्र किती दिवसांत मिळते?
उत्तर: कागदपत्रे व ॲग्रीस्टॅक पडताळणी झाल्यानंतर साधारणपणे १५ ते २५ दिवसांच्या आत कृषी सहाय्यक शेतावर येऊन मोका तपासणी करतात आणि तालुका कृषी अधिकारी कार्यालयाकडून पूर्वसंमती पत्र ऑनलाइन जारी केले जाते.

प्रश्न ६: कागदी लिंबू, संत्रा किंवा मोसंबीसाठी माती परीक्षण अहवाल का लागतो?
उत्तर: लिंबूवर्गीय फळपिकांची मुळे पाणथळ किंवा चुनखडीयुक्त जमिनीत कुजतात. त्यामुळे झाडे दीर्घकाळ टिकावीत यासाठी जमिनीचा सामू ६.५ ते ८.० दरम्यान आणि पाण्याचा उत्तम निचरा असल्याचा माती परीक्षण अहवाल जोडणे शासन निर्णयानुसार बंधनकारक आहे.

शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?

फळबाग लागवड करताना केवळ अनुदानाचा विचार न करता आपल्या शेतातील जमिनीचा पोत (हलकी, मध्यम की भारी) आणि पाण्याची उपलब्धता ओळखूनच योग्य फळपिकाची निवड करा. काळ्या आणि पाणथळ जमिनीत डाळिंब किंवा पेरूची लागवड करताना पाण्याचा उत्तम निचरा होतो का याची खात्री करा; निचरा योग्य नसल्यास मुळकुज आणि मर रोगाचा प्रादुर्भाव होऊन संपूर्ण बाग नष्ट होऊ शकते.

तालुका कृषी अधिकाऱ्यांकडून अधिकृत पूर्वसंमती पत्र (Pre-Sanction Order) हातात पडल्याशिवाय शेतात एकही कलम लावू नका, अन्यथा शासकीय नियमांनुसार अनुदानाचा लाभ नाकारला जाऊ शकतो. नेहमी शासकीय किंवा कृषी विद्यापीठ मान्यताप्राप्त नर्सरीतूनच कलमे खरेदी करा, खरेदीचे पक्के जीएसटी बिल जपून ठेवा, ठिबक सिंचनाचे नियमित ॲसिड ट्रीटमेंटने मेंटेनन्स ठेवा आणि योग्य आंतरमशागत करून आपल्या फळबागेतून दीर्घकालीन शाश्वत समृद्धी मिळवा.