शेतीमध्ये पिकांची जोमदार वाढ व्हावी, पांढऱ्या मुळांचे जाळे विस्तारून जमिनीतील पडून राहिलेली अन्नद्रव्ये पिकांनी सहज शोषून घ्यावीत आणि रासायनिक खतांचा प्रचंड खर्च कमी व्हावा यासाठी सध्या महाराष्ट्रातील अनेक भागांत प्रयोगशील शेतकरी एका अनोख्या सेंद्रिय पद्धतीचा अवलंब करत आहेत. ग्रामीण भागात या प्रयोगाची चर्चा शेतीला दारू पाजणे अशा बोलीभाषेतील नावाने केली जात असली, तरी विज्ञानाच्या भाषेत याला ‘फ्रूट बायो-एन्झाईम’ म्हणजेच फळांचे नैसर्गिक जैविक आंबवण द्रावण म्हटले जाते. बाजारातील महागड्या रासायनिक टॉनिक्सवर हजारो रुपयांची उधळपट्टी करण्यापेक्षा खराब व वाया गेलेल्या फळांचा वापर करून घरच्या घरी तयार केलेले हे द्रावण पिकांसाठी अमृततुल्य ठरत आहे.

पारंपरिक सेंद्रिय शेतीत गूळ, ताक किंवा शेण-गोमूत्राचा वापर वर्षानुवर्षे केला जातो; मात्र पिकलेल्या गोड फळांमध्ये मुबलक प्रमाणात असणारे नैसर्गिक फ्रुक्टोज आणि ग्लुकोज जेव्हा आंबवले जातात, तेव्हा त्यातून कोट्यवधी उपयुक्त जिवाणू आणि बुरशींची प्रचंड वेगाने निर्मिती होते. शेतीला दारू पाजण्याचा हा सेंद्रिय प्रयोग मातीतील सुप्त सूक्ष्मजीव सक्रिय करतो आणि पिकांची रोगप्रतिकारशक्ती लक्षणीयरीत्या वाढवतो. हा प्रयोग नेमका काय आहे, हे जैविक द्रावण कसे तयार करावे आणि त्याचा प्रत्यक्ष शेतात कसा वापर करावा, याविषयीची सविस्तर शास्त्रीय माहिती जाणून घेऊया.

शेतीला ‘दारू’ पाजणे म्हणजे काय? फळांचे नैसर्गिक जैविक शास्त्र

ग्रामीण भागात शेतीला दारू पाजणे म्हणून ओळखले जाणारे हे द्रावण कोणत्याही प्रकारची मद्यनिर्मिती नसून, सेंद्रिय कृषी शास्त्रातील ‘फ्रूट बायो-एन्झाईम’ तंत्रज्ञान आहे. जेव्हा आपण पिकलेले आंबे, फणस, केळी, पपई किंवा अननस यांसारखी गोड फळे काळ्या गुळाच्या पाण्यात मिसळून विशिष्ट काळासाठी हवाबंद किंवा नियंत्रित वातावरणात ठेवतो, तेव्हा त्यामध्ये नैसर्गिक यीस्ट आणि उपयुक्त लॅक्टिक ॲसिड बॅक्टेरियांची वाढ सुरू होते. या प्रक्रियेत फळांमधील साखरेचे रूपांतर सेंद्रिय आम्ले, संप्रेरके आणि अमिनो आम्लांमध्ये होते.

या आंबवण प्रक्रियेदरम्यान तयार होणाऱ्या द्रावणाला विशिष्ट आंबट-गोड वास येतो, जो काहीसा मद्यासारखा भासतो. म्हणूनच शेतकरी संवादात याला गमतीने शेतीला दारू पाजणे म्हणतात. प्रत्यक्षात हे द्रावण पिकांच्या पेशींना नवसंजीवनी देणारे सेंद्रिय संजीवक असून, यामध्ये झाडांच्या वाढीसाठी आवश्यक असणारे ऑक्झिन, सायटोकायनिन आणि जिबरेलिन ही नैसर्गिक संप्रेरके मुबलक प्रमाणात तयार होतात. बाजारातील रासायनिक टॉनिक्स केवळ तात्पुरती चमक आणतात, परंतु हे फळ अर्क द्रावण थेट मातीची जैविक रचना सुधारून मुळांना दीर्घकाळ ताकद पुरवते.

फ्रूट बायो-एन्झाईम तयार करण्यासाठी आवश्यक साहित्य व शास्त्रीय प्रमाण

घरच्या घरी उच्च दर्जाचे फ्रूट एन्झाईम तयार करण्यासाठी शेतकऱ्याला बाजारातून कोणतेही महागडे घटक विकत आणण्याची गरज पडत नाही. बाजारात किंवा बागेत खराब झालेले, पक्ष्यांनी टोचलेले, गळून पडलेले अथवा डागी फळे गोळा करून हा अर्क सहज बनवता येतो. यामध्ये गोड आणि आंबट फळांचे योग्य मिश्रण वापरल्यास सूक्ष्मजीवांची विविधता अधिक प्रभावी मिळते.

द्रावण तयार करताना घटकांचे गुणोत्तर शास्त्रोक्त असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. सर्वसाधारणपणे जागतिक सेंद्रिय शेती मानकांनुसार १ भाग गूळ, ३ भाग बारीक चिरलेली फळे आणि १० भाग स्वच्छ पाणी हे प्रमाण सर्वोत्तम मानले जाते. २०० लिटर क्षमतेच्या प्लॅस्टिक ड्रममध्ये हे द्रावण तयार करताना खालील तक्त्यानुसार घटकांचे नियोजन करावे.

घरच्या घरी फ्रूट एन्झाईम बनवण्याची ५-टप्प्यांची सोपी कृती

फ्रूट एन्झाईम तयार करण्याची प्रक्रिया अत्यंत सोपी असली तरी त्यामध्ये स्वच्छता आणि हवेचे योग्य व्यवस्थापन पाळणे आवश्यक असते. जर द्रावणात घाण किंवा रासायनिक अंश गेला, तर फायदेशीर जिवाणूंची वाढ थांबून दुर्गंधीयुक्त बुरशी तयार होऊ शकते. म्हणूनच खालीलप्रमाणे टप्प्याटप्प्याने कृती करावी.

सर्वप्रथम २०० लिटरचा प्लॅस्टिकचा ड्रम स्वच्छ पाण्याने धुऊन सावलीच्या ठिकाणी ठेवावा. गोळा केलेली सर्व फळे बारीक चिरून घ्यावीत जेणेकरून त्यातील रस पाण्यात लवकर मिसळेल. ड्रममध्ये प्रथम १०० लिटर स्वच्छ पाणी भरावे आणि त्यामध्ये १० किलो गूळ पूर्णपणे विरघळवून घ्यावा.

त्यानंतर बारीक चिरलेली फळे या गुळाच्या पाण्यात टाकावीत. लाकडी काठीच्या साहाय्याने हे सर्व मिश्रण घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने २ मिनिटे चांगले ढवळावे. ड्रमचे तोंड सुती कापडाने घट्ट बांधावे किंवा झाकण थोडे सैल ठेवावे जेणेकरून आंबवण प्रक्रियेत तयार होणारा नैसर्गिक वायू बाहेर पडू शकेल.

पुढील १५ ते २१ दिवस दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी हे द्रावण लाकडी काठीने एक मिनिट हलवावे. साधारणपणे २५ ते ३० दिवसांनंतर द्रावणाचा रंग गडद तपकिरी होतो आणि आंबट-गोड सुवास येऊ लागतो. यानंतर हे द्रावण सुती कापडाने गाळून कॅन किंवा ड्रममध्ये भरून ठेवावे. उरलेल्या फळांच्या चोथ्यामध्ये पुन्हा नवीन गुळाचे पाणी टाकून दुसऱ्यांदा आणि तिसऱ्यांदाही अर्क काढता येतो.

माती व पिकांसाठी फ्रूट एन्झाईमचे ५ मुख्य फायदे

रासायनिक खतांच्या अवाजवी वापरामुळे महाराष्ट्रातील बहुतांश जमिनींचा सेंद्रिय कर्ब खालावला असून जमिनी कडक झाल्या आहेत. अशा जमिनीत फ्रूट एन्झाईमचा वापर केल्यास माती भुसभुशीत होण्यास मोठी मदत होते. हे जैविक पाणी मातीत सोडल्यानंतर तेथील गांडूळ आणि सूक्ष्मजिवाणूंची संख्या दुपटीने वाढते.

या द्रावणातील सूक्ष्मजीव जमिनीत पडून राहिलेला फॉस्फरस (स्फुरद), पोटॅश आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये विरघळवून पिकांच्या मुळांना उपलब्ध स्वरूपात देतात. परिणामी पिकांची पांढरी मुळे खोलवर पसरतात आणि झाडांची अन्न शोषून घेण्याची क्षमता वाढते.

पिकांच्या वाढीच्या काळात फवारणी केल्यास पानांचा पृष्ठभाग रुंद होतो आणि पानांमधील क्लोरोफिलचे प्रमाण वाढून प्रकाशसंश्लेषण क्रिया वेगवान होते. यामुळे झाडांवर गर्द हिरवेगारपणा येतो, नवीन फुटवे फुटतात आणि फुलांची गळती लक्षणीयरीत्या थांबते.

फळधारणा अवस्थेत या अर्काचा वापर केल्यास फळांचा आकार एकसमान होतो, फळांवर नैसर्गिक चमक येते आणि साखरेचे प्रमाण वाढून फळांची चव सुधारते. द्राक्ष, डाळिंब, संत्रा, मोसंबी तसेच मिरची आणि टोमॅटो या पिकांमध्ये उत्पादनाचा दर्जा वाढवण्यासाठी हा सेंद्रिय प्रयोग अत्यंत गुणकारी ठरत आहे.

शेतातील पिकांची गळती रोखण्यासाठी आणि फुलगळ नियंत्रणासाठी इतर सेंद्रिय उपायांची माहिती हवी असल्यास आपण सेंद्रिय सूक्ष्म अन्नद्रव्य टॉनिक निर्मिती फॉर्म्युला हा सविस्तर लेख देखील वाचू शकता.

पिकनिहाय अचूक वापर व फवारणीचे शिफारशीत प्रमाण

कोणतेही सेंद्रिय द्रावण वापरताना त्याचे योग्य प्रमाण पाळणे अत्यंत गरजेचे असते. शेतीला दारू (फ्रूट बायो-एन्झाईम) हे अतिशय शक्तिशाली आणि तीव्र जैविक संजीवक असल्याने त्याचा अति-वापर न करता शिफारशीनुसारच वापर करावा. खालील तक्त्यामध्ये फवारणी आणि ठिबक सिंचनाचे अचूक प्रमाण दिले आहे.

कृषी तज्ज्ञ सल्ला व सावधगिरी

फ्रूट बायो-एन्झाईम हे पूर्णपणे सेंद्रिय असले तरी ते तयार करताना आणि पिकांवर वापरताना काही मूलभूत सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे. चुकीच्या पद्धतीने तयार केलेले द्रावण वापरल्यास पिकांवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.

पिकांवर संपूर्ण शेतात फवारणी करण्यापूर्वी नेहमी २ ते ३ झाडांवर किंवा एका ओळीवर चाचणी (Patch Test) करून पाहावी. फवारणीनंतर २४ तासांत पानांवर कोणताही करपा किंवा डाग पडत नसल्याची खात्री झाल्यानंतरच संपूर्ण शेतात फवारणी करावी.

फळे निवडताना जास्त बुरशी लागलेली किंवा रासायनिक कीटकनाशकांची फवारणी झालेली विषारी फळे वापरू नयेत. द्रावण तयार करताना लोखंडी किंवा तांब्याची भांडी कदापि वापरू नयेत; नेहमी उच्च दर्जाचे प्लॅस्टिक बॅरेल किंवा मातीचे मडके वापरावे.

आंबवण प्रक्रियेदरम्यान सुरुवातीच्या ७ ते १० दिवसांत तयार होणारा गॅस बाहेर पडण्यासाठी ड्रमचे झाकण हलके सैल ठेवावे किंवा दररोज उघडून गॅस मोकळा करावा, अन्यथा दाबाने ड्रम फुगण्याचा किंवा फुटण्याचा धोका असतो.

कडक उन्हात दुपारच्या वेळी ही फवारणी कधीही करू नये. सकाळी दव सुकल्यानंतर किंवा संध्याकाळी सूर्य मावळतीला जातानाच फवारणी करावी, ज्यामुळे पानांवरील छिद्रे उघडी असतात आणि जैविक अर्काचे शोषण १००% कार्यक्षमतेने होते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्र. १: शेतीसाठी फ्रूट बायो-एन्झाईम तयार होण्यासाठी किती दिवस लागतात?

उ.: उन्हाळ्यात तापमान जास्त असल्याने हे द्रावण २० ते २५ दिवसांत तयार होते, तर हिवाळ्यात आणि पावसाळ्यात मंद तापमानामुळे पूर्णपणे आंबण्यासाठी ३० ते ४० दिवसांचा कालावधी लागतो.

प्र. २: तयार झालेले फ्रूट एन्झाईम किती दिवस साठवून ठेवता येते?

उ.: हे द्रावण सुती कापडाने स्वच्छ गाळून सावलीत, हवाबंद प्लॅस्टिक कॅनमध्ये ठेवल्यास ६ महिने ते १ वर्षापर्यंत उत्तम टिकून राहते. कालावधी वाढेल तशी त्याची गुणवत्ता अधिक समृद्ध होते.

प्र. ३: कोणत्या फळांचा वापर या द्रावणासाठी सर्वाधिक फायदेशीर ठरतो?

उ.: आंबा, केळी, पपई, अननस, मोसंबी, संत्रा आणि फणस या फळांमध्ये नैसर्गिक फ्रुक्टोज, पोटॅशियम व सायट्रिक आम्ल भरपूर असल्याने ही फळे सर्वोत्तम मानली जातात.

प्र. ४: रासायनिक कीटकनाशकांसोबत हे द्रावण एकत्र फवारता येते का?

उ.: नाही. फ्रूट एन्झाईममध्ये जिवंत उपयुक्त सूक्ष्मजीव असतात. रासायनिक बुरशीनाशके किंवा तीव्र कीटकनाशके मिसळल्यास हे उपयुक्त जिवाणू नष्ट होतात, म्हणून ते स्वतंत्रपणेच फवारावे.

प्र. ५: एकाच फळांच्या चोथ्यापासून किती वेळा अर्क काढता येतो?

उ.: एकदा द्रावण गाळून घेतल्यानंतर उरलेल्या फळांच्या लगद्यामध्ये पुन्हा समप्रमाणात गुळाचे पाणी टाकून २ ते ३ वेळा अर्क तयार करता येतो, ज्यामुळे घटकांचा १००% उपयोग होतो.