बायोमिक्स खत हे शेतीमधील रासायनिक खतांचा वाढता खर्च आणि पिकांवरील अवाढव्य फवारणी खर्चावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी एक अत्यंत प्रभावी आणि क्रांतिकारी उपाय म्हणून समोर आले आहे. सध्याच्या काळात रासायनिक खतांच्या आणि विषारी कीटकनाशकांच्या वाढत्या किमतींमुळे राज्यातील शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. महागडी रासायनिक औषधे फवारूनही अनेकदा पिकांवरील बुरशीजन्य रोग आणि किडी पूर्णपणे आटोक्यात येत नाहीत. वारंवार होणाऱ्या रासायनिक फवारण्यांमुळे जमिनीचा पोत बिघडतो आणि शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. या गंभीर समस्येवर मात करण्यासाठी आणि पिकांचे नैसर्गिकरीत्या संरक्षण करण्यासाठी जैविक खतांचा वापर करणे ही काळाची गरज बनली आहे. पिकांच्या सर्वांगीण संरक्षणासाठी शेतकरी बांधवांनी शेताच्या बांधावर कोणती ५ झाडे लावावीत? याबद्दलचा कृषी सल्लाही अवश्य जाणून घ्यावा.

सेंद्रिय आणि शाश्वत शेतीकडे वळताना शेतकऱ्यांना पिकांचे रक्षण करण्यासाठी विश्वासार्ह आणि खात्रीशीर निविष्ठांची गरज असते. या पार्श्वभूमीवर परभणी येथील वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाने सखोल संशोधनातून शेतकऱ्यांसाठी एक अत्यंत स्वस्त आणि परिपूर्ण सेंद्रिय तोडगा विकसित केला आहे. विद्यापीठाच्या वनस्पती रोगशास्त्र विभागातील शास्त्रज्ञांनी अनेक वर्षांच्या क्षेत्रीय प्रयोगांनंतर हे बहुगुणी जैविक मिश्रण तयार केले आहे. या एकाच मिश्रणात पिकांचे पोषण करणारे, जमिनीतील अन्नद्रव्ये विरघळवणारे आणि रोगांशी लढणारे तब्बल चौदा प्रकारचे उपयुक्त सूक्ष्मजीव एकत्र आणण्यात आले आहेत.

बायोमिक्स खत म्हणजे नेमके काय आणि त्याचे शास्त्रीय स्वरूप?

बायोमिक्स हे एक अतिशय उपयुक्त आणि बहुद्देशीय जैविकांचे मिश्रण असून ते निरनिराळ्या फायदेशीर बुरशी आणि जिवाणूंपासून शास्त्रशुद्ध पद्धतीने तयार करण्यात आले आहे. वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ परभणी येथील वनस्पती रोगशास्त्र विभागाच्या शास्त्रज्ञांनी दीर्घकालीन क्षेत्रीय चाचण्यांनंतर या तंत्रज्ञानाची निर्मिती केली आहे. यामध्ये एकूण चौदा विविध उपयुक्त सूक्ष्मजीवांचा समावेश करण्यात आला असून, ते पिके आणि जमीन या दोघांच्याही आरोग्यासाठी अत्यंत पूरक ठरतात. जमिनीतील सुप्त जैविक शक्ती जागृत करून पिकाला मुळांपासून नैसर्गिकरीत्या बळकट करण्याचे काम हे जैविक उत्पादन अत्यंत प्रभावीपणे पार पाडते.

हे एकच जैविक मिश्रण किडींच्या नियंत्रणासोबतच पिकांवर जमिनीतून तसेच हवेतून येणाऱ्या विविध रोगांचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरते. याच्या नियमित वापरामुळे जमिनीतील अविद्राव्य अन्नद्रव्ये पिकांना अत्यंत सहजपणे घेता येतात. परिणामी पिकांची पांढरी मुळे जोमाने वाढतात, फुटव्यांची संख्या वाढते आणि एकूण उत्पादनाचा दर्जा लक्षणीयरीत्या सुधारतो. विशेष म्हणजे हे मिश्रण वनस्पती रोगशास्त्र विभाग, कृषी महाविद्यालय परभणी आणि विद्यापीठाच्या काही निवडक संशोधन केंद्रांवर भुकटी पावडर तसेच विद्राव्य द्रवरूप अशा दोन्ही स्वरूपात शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत वाजवी दरात उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. अधिकृत कृषी तंत्रज्ञानासाठी शेतकरी वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ च्या संशोधन केंद्राशी संपर्क साधू शकतात.

बायोमिक्स मधील १४ सूक्ष्मजीवांचे जैविक चक्र व कार्यप्रणाली

या उपयुक्त मिश्रणामध्ये पिकाला बळकटी देणाऱ्या आणि रोगांशी लढणाऱ्या १४ शक्तिशाली सूक्ष्मजीवांचा समावेश आहे. जमिनीतून उद्भवणाऱ्या बुरशीजन्य रोगांना अटकाव करण्यासाठी यामध्ये ट्रायकोडर्मा हर्जीयानम आणि ट्रायकोडर्मा अस्पेरेलम या प्रभावी जैविक बुरशींचा समावेश करण्यात आला आहे. ही जोडी जमिनीतील हानिकारक बुरशीचा नायनाट करून पिकाच्या मुळांभोवती एक अभेद्य नैसर्गिक संरक्षक कवच तयार करते. यामुळे पिकांची मुळे कुजण्यापासून वाचतात आणि जमिनीत खोलवर पसरतात.

सुडोमोनास स्ट्रायटा, अस्परजिलस अवामोरी आणि मेटॅरिझियम अॅनिसोप्ली हे घटक जमिनीतील स्फुरद आणि अविद्राव्य खतांना विद्राव्य स्थितीत आणून पिकाला मुबलक पोषण देतात. किडींच्या अळ्यांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी न्यूमोरिया रेलयी आणि बेव्हरिया बासियाना हे अत्यंत उपयुक्त ठरतात. यामुळे पिकांचे नुकसान करणाऱ्या घातक अळ्यांची वाढ नैसर्गिकरीत्या रोखली जाते.

या सर्व चौदा सूक्ष्मजीवांचे कार्य एकमेकांना पूरक असून ते पिकाच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यंत सुसंगतपणे काम करतात. हे जैविक मिश्रण पिकांच्या उगवणीपासून ते थेट काढणीपर्यंत पिकाचे नैसर्गिक पोषण आणि संरक्षण अविरत चालू ठेवते.

कोणकोणत्या पिकांवर बायोमिक्स खत वापरणे फायदेशीर ठरते?

हे जैविक तंत्रज्ञान कोणत्याही एका विशिष्ट पिकापुरते मर्यादित नसून, महाराष्ट्रात घेतल्या जाणाऱ्या सर्व प्रकारच्या खरीप, रब्बी, नगदी आणि फळबाग पिकांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरते. खरीप हंगामातील सोयाबीन, कापूस, तूर, मूग, उडीद आणि मका या पिकांवर बायोमिक्स खत वापरल्यास पिकांची वाढ जोमदार होते आणि मर रोगाचा प्रादुर्भाव पूर्णपणे रोखता येतो. खरिपात पावसाळ्याच्या दिवसात जमिनीत सतत ओल राहिल्यामुळे मुळकुज आणि खोडकुज मोठ्या प्रमाणावर होते, अशा वेळी हे मिश्रण पिकांचे संरक्षण करते.

कंदकुज आणि करपा रोखण्यासाठी हळद, आले आणि कांदा उत्पादक शेतकऱ्यांकडून याला सर्वाधिक पसंती मिळत आहे. फळबागांमध्ये डाळिंब, मोसंबी, संत्रा, पपई, केळी आणि द्राक्षे यांसारख्या पिकांवर येणारा तेल्या, करपा आणि इतर बुरशीजन्य रोगांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी बायोमिक्स खत अत्यंत परिणामकारक ठरते. भाजीपाला पिकांमध्ये वांगी, टोमॅटो, मिरची, शिमला मिरची आणि कोबी या पिकांवर येणाऱ्या मर रोगाला आळा घालण्यासाठी याचा नियमित वापर केला जातो.

पिकांवर बायोमिक्स खत वापरण्याचे ५ प्रमुख आणि दूरगामी फायदे

1. रासायनिक फवारणी खर्चात ५०% ते ७०% बचत: महागडी रासायनिक कीटकनाशके आणि बुरशीनाशके वारंवार खरेदी करण्याचा खर्च पूर्णपणे थांबतो, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च लक्षणीयरीत्या कमी होतो.

1. रोगप्रतिकारक शक्तीचा विकास: हे जैविक मिश्रण वनस्पतींच्या आंतरिक पेशींमधील नैसर्गिक डिफेन्स मेकॅनिझम (रोगप्रतिकारक जीन्स) सक्रिय करते. त्यामुळे पिके हवामानातील ताण आणि रोगांचा तीव्र प्रतिकार करू शकतात.

1. किडींमध्ये प्रतिकारक्षमता निर्माण न होणे: रासायनिक औषधांचा वारंवार वापर केल्याने किडींमध्ये आणि बुरशींमध्ये त्या औषधांविरुद्ध प्रतिकारक्षमता तयार होते. परंतु यातील सूक्ष्मजीव किडींना आणि बुरशींना नैसर्गिक पद्धतीने संपवत असल्याने कोणतीही प्रतिकारक्षमता निर्माण होत नाही.

1. जमिनीच्या सुपिकतेत कायमस्वरूपी सुधारणा: मातीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची संख्या कोट्यवधींनी वाढते, सेंद्रिय कर्ब सुधारतो आणि मातीचा सामू (pH) संतुलित राहतो.

1. पर्यावरण व मानवी आरोग्यासाठी १००% सुरक्षित: हे पूर्णपणे सेंद्रिय घटकांपासून बनलेले असल्याने, पिकांवर कोणताही विषारी रासायनिक अवशेष (Chemical Residue) उरत नाही. यामुळे उत्पादनाला बाजारात आणि निर्यातीसाठी उत्तम भाव मिळतो.

बायोमिक्स खत वापरण्याची अचूक पद्धत आणि प्रमाण

पिकाच्या अवस्थेनुसार आणि गरजेनुसार या जैविक मिश्रणाचा वापर प्रामुख्याने तीन पद्धतींनी केला जातो: बीजप्रक्रिया, आळवणी (Drenching) आणि फवारणी (Spraying). ठिबक सिंचन असलेल्या शेतात हे द्रवरूप मिश्रण व्हेंचुरीद्वारे सहज सोडता येते.

१. बीजप्रक्रिया पद्धत

पेरणीपूर्वी एक किलो बियाण्यासाठी १० ग्रॅम किंवा १० मिली बायोमिक्स घेऊन थोडे पाणी शिंपडून बियाण्याला एकसारखा लेप द्यावा. बियाणे कडक उन्हात न वाळवता झाडाच्या किंवा पत्र्याच्या सावलीत अर्धा तास सुकवून लगेच पेरणी करावी. यामुळे बियाण्याची उगवणक्षमता वाढते आणि रोपावस्थेत येणाऱ्या रोगांना प्रतिबंध होतो.

२. मुळांजवळ आळवणी पद्धत

हळद, आले, मिरची, टोमॅटो किंवा फळबागांमध्ये पिकाच्या मुळांजवळ आळवणी करण्यासाठी २०० ग्रॅम प्रति १० लिटर पाणी या प्रमाणात द्रावण तयार करावे. १५ लिटरच्या पंपासाठी ३०० ग्रॅम प्रमाण वापरावे. ठिबक सिंचनातून देताना एकरी ४ लिटर द्रवरूप बायोमिक्स पाण्यात मिसळून थेट मुळांच्या क्षेत्रात सोडावे.

३. पानावरील फवारणी पद्धत

पिकांवर पानावरील करपा, तांबेरा किंवा रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव दिसताच १५ लिटरच्या फवारणी पंपात १५० ग्रॅम किंवा १५० मिली बायोमिक्स खत मिसळून स्वच्छ पाण्याने फवारणी करावी. एकरी १ किलो किंवा १ लिटर प्रमाण पुरेसे ठरते.

बायोमिक्स वापरताना शेतकरी बांधवांनी घ्यावयाची ५ महत्त्वाची काळजी

1. रासायनिक औषधांसोबत एकत्र न मिसळणे: या जैविक मिश्रणामध्ये जिवंत उपयुक्त सूक्ष्मजीव असतात. त्यामुळे कोणत्याही रासायनिक बुरशीनाशकासोबत, कीटकनाशकासोबत किंवा तणनाशकासोबत हे मिश्रण चुकूनही एकत्र मिसळू नये.

1. रासायनिक फवारणीनंतर ४ ते ५ दिवसांचे अंतर: जर पिकावर आधी रासायनिक औषधांची फवारणी झाली असेल, तर त्यानंतर किमान चार ते पाच दिवसांचा कालावधी उलटल्यानंतरच बायोमिक्सचा वापर करावा.

1. फवारणी पंपाची स्वच्छता: फवारणीसाठी वापरण्यात येणारा स्प्रे पंप आधी साबणाच्या पाण्याने किंवा निरम्याने स्वच्छ धुऊन घ्यावा, जेणेकरून पंपात पूर्वीच्या रासायनिक औषधांचे कण शिल्लक राहणार नाहीत.

1. उन्हाची वेळ टाळणे: तीव्र उन्हामध्ये अतिनील किरणांमुळे सूक्ष्मजीवांची कार्यक्षमता मंदावते. त्यामुळे फवारणी किंवा आळवणी नेहमी सकाळी दहा वाजेपूर्वी किंवा दुपारी चार वाजेनंतर करावी.

1. थंड व सावलीच्या जागी साठवणूक: खरेदी केलेले पाकीट किंवा बाटली थेट उन्हात अथवा गरम ठिकाणी ठेवू नये. कोरड्या, थंड आणि सावलीच्या जागेतच साठवणूक करावी.

कृषी विद्यापीठाचे संशोधन व अधिकृत खरेदी संपर्क माहिती

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठातील वनस्पती विकृतीशास्त्र विभागाचे प्रमुख डॉ. कल्याण आपेट यांच्या मार्गदर्शनाखाली या तंत्रज्ञानाची निर्मिती करण्यात आली आहे. त्यांच्या मते, हळद व आले पिकातील कंदकुज, कोंब सड, डाळिंबातील तेल्या आणि भाजीपाल्यातील मर रोग नियंत्रणासाठी बायोमिक्स हे शेतकऱ्यांसाठी एक वरदान ठरले आहे.

परभणी जिल्ह्यातील सनपुरी येथील प्रयोगशील शेतकरी नरेश शिंदे यांनी सांगितले की, त्यांनी दोन एकर हळदीमध्ये बायोमिक्सचा नियमित वापर केला, ज्यामुळे कंदकुज १००% थांबली आणि रासायनिक खतांचा खर्च निम्म्यावर आला. विद्यापीठाने अत्यंत माफक दरात सुमारे १५० ते २०० रुपये प्रतिकिलो या दराने हे उत्पादन शेतकऱ्यांना उपलब्ध करून दिले आहे.

हे जैविक मिश्रण खरेदी करण्यासाठी आणि अधिक माहितीसाठी परभणी येथील बायोमिक्स संशोधन व निर्मिती केंद्र, वनस्पती रोग शास्त्र विभाग, व.ना.म.कृ.वि., परभणी येथे संपर्क साधावा, किंवा अधिकृत मोबाईल क्रमांक ९९२३६९७४३० (9923697430) वर प्रत्यक्ष कृषी अधिकाऱ्यांशी संवाद साधावा.

कृषी तज्ज्ञ सल्ला व खबरदारी

शेतकरी मित्रांनो, शेतीचा नफा वाढवायचा असेल तर उत्पादन खर्च कमी करणे हाच एकमेव शाश्वत मार्ग आहे. रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे जमिनी नापीक होत आहेत आणि किडींमध्ये प्रतिकारशक्ती वाढत आहे. परभणी कृषी विद्यापीठाचे हे संशोधन शेतकऱ्यांच्या फायद्यासाठी असून, त्याचा शास्त्रोक्त पद्धतीने वापर केल्यास पिकांचे आरोग्य निरोगी राहते आणि भरघोस उत्पादन मिळते. कोणत्याही बनावट अथवा अनधिकृत उत्पादनांना बळी न पडता विद्यापीठाच्या अधिकृत केंद्रावरूनच बायोमिक्स खरेदी करावे. अधिक कृषी सल्ल्यासाठी शेतकरी हेल्पलाईन चे इतर मार्गदर्शन लेख अवश्य वाचावेत.

बायोमिक्स खत बाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

बायोमिक्स खत सोबत रासायनिक खते किंवा कीटकनाशके मिसळता येतात का?

नाही. बायोमिक्समध्ये जिवंत उपयुक्त बुरशी आणि जिवाणू असतात. रासायनिक खते किंवा कीटकनाशके मिसळल्यास हे उपयुक्त सूक्ष्मजीव नष्ट होतात. त्यामुळे रासायनिक खतांसोबत हे कधीही मिसळू नये.

रासायनिक फवारणी आणि बायोमिक्सच्या वापरात किती दिवसांचे अंतर असावे?

पिकावर रासायनिक बुरशीनाशक किंवा कीटकनाशक फवारले असल्यास किमान ४ ते ५ दिवसांचे अंतर ठेवूनच बायोमिक्सची फवारणी किंवा आळवणी करावी.

बायोमिक्स खताची मुदत (Expiry Date) किती महिने असते?

विद्यापीठाने तयार केलेल्या भुकटी किंवा द्रवरूप मिश्रणाची मुदत उत्पादन तारखेपासून साधारणपणे ६ महिने असते. पाकिटावरील निर्मिती तारीख तपासूनच खरेदी करावी.

हे जैविक खत कोणत्या पिकांवर सर्वाधिक गुणकारी ठरते?

हळद, आले, डाळिंब, मोसंबी, कापूस, सोयाबीन, तूर, टोमॅटो, मिरची आणि सर्व भाजीपाला पिकांवर हे जैविक मिश्रण अत्यंत प्रभावीपणे काम करते.

एका एकरासाठी बायोमिक्सचा एकूण खर्च किती येतो?

एका एकर फवारणीसाठी १ लिटर किंवा १ किलो प्रमाण लागते, ज्याचा खर्च सुमारे १५० ते २०० रुपये येतो. आळवणीसाठी ४ लिटर किंवा ४ किलो प्रमाण लागते.

बायोमिक्सचा वापर ठिबक सिंचनातून करता येतो का?

होय. द्रवरूप बायोमिक्स ठिबक सिंचनाद्वारे व्हेंचुरीच्या माध्यमातून थेट मुळांच्या कक्षेत देणे अतिशय सोपे आणि प्रभावी ठरते.