बाबाराव वनस्पती अर्क: रसशोषक किडी व अळीवर मात करणारा देशी फॉर्म्युला; असा बनवा अर्क

बाबाराव वनस्पती अर्क: सेंद्रिय शेतीतील प्रभावी देशी कीड नियंत्रक

रासायनिक कीटकनाशकांच्या वाढत्या किमती आणि किडींमध्ये तयार झालेली प्रतिकारशक्ती यामुळे आज महाराष्ट्रातील शेतकरी अत्यंत अडचणीत सापडला आहे. कपाशी, सोयाबीन, मिरची, तूर आणि भाजीपाला पिकांवर मावा, तुडतुडे, पांढरी माशी, फुलकिडे आणि विविध प्रकारच्या अळ्यांचा प्रादुर्भाव दिवसेंदिवस वाढत चालला आहे. महागडी रासायनिक औषधे फवारूनही अपेक्षित परिणाम मिळत नाही आणि जमिनीचा पोत तसेच मित्रकीटकांचे अस्तित्व कायमचे धोक्यात येत आहे. या पार्श्वभूमीवर स्थानिक नैसर्गिक घटकांवर आधारित सेंद्रिय उपायांचा शोध घेणे काळाची गरज बनली आहे.

या गंभीर समस्येवर मात करण्यासाठी वाशिम जिल्ह्यातील प्रयोगशील शेतकरी बाबाराव यांनी स्थानिक पातळीवर सहज उपलब्ध होणाऱ्या कडू व विषारी वनस्पतींच्या पानांपासून एक अत्यंत गुणकारी अर्क विकसित केला आहे. हा अर्क पूर्णपणे नैसर्गिक, बिनविषारी आणि शेतातील उपलब्ध साहित्यापासून तयार होत असल्याने रासायनिक कीटकनाशकांवरील हजारो रुपयांचा खर्च शून्यावर येतो. आज हा देशी फॉर्म्युला राज्यभरातील लाखो सेंद्रिय व रासायनिक शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी वरदान ठरत असून त्याचे परिणाम अत्यंत आश्चर्यकारक आहेत. या अर्कामुळे पिकांचे कीड नियंत्रण तर होतेच, शिवाय पिकांची रोगप्रतिकारशक्ती आणि हिरवेगारपणा कमालीचा वाढतो.

या वनस्पती अर्काचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वनस्पतींमधील नैसर्गिक अल्कधर्मी घटक किडींच्या पचनसंस्थेवर आणि मज्जासंस्थेवर थेट आघात करते. किडींची पाने खाण्याची किंवा रस शोषण्याची क्षमता पूर्णपणे नष्ट होते, ज्यामुळे किडी नैसर्गिकरीत्या भूक आणि अस्वस्थतेमुळे नष्ट होतात. आज आपण या सविस्तर मार्गदर्शनात बाबाराव वनस्पती अर्क तयार करण्याची अचूक शास्त्रीय कृती, लागणारे साहित्य, योग्य प्रमाण आणि फवारणीचे वेळापत्रक सविस्तर पाहणार आहोत. प्रत्येक शेतकऱ्याने हा फॉर्म्युला समजून घेऊन आपल्या शेतात वापरल्यास उत्पादन खर्चात मोठी कपात शक्य होईल.

अर्क बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य व अचूक प्रमाण तक्ता

बाबाराव वनस्पती अर्क तयार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सर्व वनस्पती या स्थानिक पातळीवर बांधावर किंवा शेताच्या कडेला सहज मिळणाऱ्या असतात. रुईच्या पानांमध्ये अत्यंत कडू आणि चिकट चीक असतो, ज्यामध्ये कॅलोट्रोपिन नावाचे विषारी घटक असतात. कडुनिंबामध्ये अझाडिराक्टिन, निंबिन आणि सॅलॅनिन हे घटक असतात, जे किडींची अंडी घालण्याची क्षमता नष्ट करतात. घाणेरीच्या पानांमध्ये असणारा विशिष्ट उग्र वास रसशोषक किडींना पिकांपासून दूर पळवून लावतो.

सर्व वनस्पती गोळा करताना हातात रबरचे हातमोजे वापरावेत, कारण रुईचा चीक डोळ्यांत गेल्यास जळजळ होऊ शकते. पाने गोळा केल्यानंतर ती स्वच्छ पाण्याने धुवून घ्यावीत आणि विळ्याच्या साहाय्याने बारीक चिरून घ्यावीत. पाने जितकी बारीक चिरली जातील तितक्या वेगाने त्यातील औषधी अर्क पाण्यात विरघळतो आणि आंबवण प्रक्रिया जलद होते. देशी गाईचे ताजे शेण आणि गोमूत्र वापरल्यामुळे मिश्रणातील उपयुक्त जिवाणूंची संख्या कोट्यवधींनी वाढते.

याशिवाय शेतात उपलब्ध असल्यास सिताफळाची पाने (२ किलो), करंज पाने (२ किलो) किंवा पपईची पाने (२ किलो) अतिरिक्त टाकल्यास अर्काची ताकद आणखी वाढते. या सर्व वनस्पती जनावरे खात नाहीत, त्यामुळे त्यामध्ये नैसर्गिकरीत्या कीडरोधक विषारी द्रव्ये मुबलक प्रमाणात असतात. रासायनिक कीटकनाशकांपेक्षा हा नैसर्गिक फॉर्म्युला पिकासाठी आणि पर्यावरणासाठी अत्यंत सुरक्षित ठरतो.

अर्क बनवण्याची शास्त्रोक्त कृती व आंबवण प्रक्रिया

सर्वप्रथम २०० लिटर क्षमतेचा प्लास्टिकचा निळा बॅरेल निवडावा आणि तो शेतातील झाडाच्या सावलीत किंवा गोठ्यात ठेवावा. लोखंडी किंवा कोणत्याही धातूच्या भांड्यात हा अर्क कधीही बनवू नये, कारण आम्लीय घटकांमुळे धातूची रासायनिक अभिक्रिया होते. बॅरेलमध्ये प्रथम १०० लिटर स्वच्छ विहिरीचे किंवा बोअरवेलचे पाणी भरावे, क्लोरिनयुक्त नळाचे पाणी वापरू नये. त्यानंतर १० लिटर देशी गाईचे गोमूत्र आणि ५ किलो ताजे शेण पाण्यात चांगले ढवळून एकजीव करावे.

१ किलो सेंद्रिय गूळ थोड्या कोमट पाण्यात पूर्णपणे विरघळवून बॅरेलमध्ये ओतावा. लाकडी काठीच्या सहाय्याने हे मिश्रण घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने किमान ५ मिनिटे चांगले ढवळावे. आता बारीक चिरलेली रुईची पाने, कडुनिंबाची पाने, घाणेरी आणि निरगुडीची पाने या मिश्रणात टाकावीत. बॅरेलमध्ये आणखी पाणी टाकून एकूण प्रमाण १८० ते १९० लिटरपर्यंत करावे आणि बॅरेलचे तोंड सुती गोणपाटाने घट्ट बांधून ठेवावे.

सलग १५ ते २१ दिवस दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी हे मिश्रण लाकडी काठीने २ ते ३ मिनिटे घड्याळाच्या दिशेने ढवळावे. पहिल्या आठवड्यात मिश्रणाचा रंग बदलून गडद हिरवा होतो आणि हलका आंबट वास येऊ लागतो. १५ ते २१ दिवसांनंतर सर्व वनस्पतींचे औषधी अर्क पाण्यात पूर्णपणे विरघळतात आणि बाबाराव वनस्पती अर्क फवारणीसाठी १००% तयार होतो. आंबवण पूर्ण झाल्यावर मिश्रणाचा थर शांत होतो आणि वनस्पतींचे चोथे तळाशी बसतात.

या काळात बॅरेलवर थेट पाऊस किंवा थेट सूर्यप्रकाश पडणार नाही याची खात्री करावी. उत्तम किण्वन होण्यासाठी २५ ते ३५ अंश सेल्सिअस तापमान पोषक मानले जाते. जर हिवाळ्यात अर्क बनवत असाल तर आंबवणासाठी २५ दिवस लागू शकतात, तर उन्हाळ्यात १५ ते १८ दिवसांत अर्क तयार होतो.

फवारणीचे अचूक प्रमाण, पद्धत व वेळापत्रक

तयार झालेला अर्क फवारणीसाठी वापरण्यापूर्वी बारीक सुती कापडाने २ ते ३ वेळा चांगला गाळून घ्यावा. गाळणी व्यवस्थित न केल्यास पानांचे बारीक कण स्प्रेअरच्या नोझलमध्ये अडकून फवारणीत अडथळा निर्माण होतो. गाळलेला अर्क स्वच्छ प्लास्टिक कॅनमध्ये भरून सावलीत ठेवल्यास पुढील ६ महिने अतिशय उत्तम स्थितीत टिकतो. फवारणी करताना प्रति १५ लिटर पंपात १० मिली खादीचा साबणाचा अर्क किंवा देशी गायीचे दूध मिसळल्यास औषध पानांवर घट्ट चिकटून राहते.

पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार पहिली फवारणी उगवणीनंतर २० ते २५ दिवसांनी प्रतिबंधात्मक म्हणून करावी. दुसरी फवारणी फुलकळी लागण्याच्या काळात (४० ते ४५ दिवस) आणि तिसरी फवारणी फळ व शेंगा भरण्याच्या काळात (६० ते ७० दिवस) करावी. नियमित १५ दिवसांच्या अंतराने फवारणी केल्यास पिकांवर कोणत्याही रासायनिक औषधांची फवारणी करण्याची अजिबात गरज पडत नाही.

तीव्र दुपारच्या उन्हात फवारणी करणे टाळावे; सकाळच्या किंवा संध्याकाळच्या थंड वातावरणात सर्वोत्तम परिणाम मिळतात. वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने फवारणी करू नये. फवारणीचे नोझल बारीक मिस्ट स्वरूपात ठेवावे जेणेकरून औषध पानांच्या वरच्या आणि खालच्या दोन्ही बाजूला समान पसरेल.

कोणत्या किडींवर नियंत्रण मिळते व शास्त्रीय कारणे

बाबाराव वनस्पती अर्क हा बहुउद्देशीय सेंद्रिय कीटकनाशक म्हणून काम करतो. यातील रुईमधील कॅलोट्रोपिन नावाचे ग्लायकोसाइड अळ्यांच्या हृदयावर व पचनसंस्थेवर आघात करते, ज्यामुळे अमेरिकन बोंडअळी, लष्करी अळी आणि शेंगा पोखरणारी अळी नष्ट होते. कडुनिंबामधील अझाडिराक्टिन किडींची त्वचा बदलण्याची क्रिया थांबवते, ज्यामुळे किडींची पुढील पिढी तयार होत नाही. घाणेरी आणि निरगुडीच्या उग्र वासामुळे पांढरी माशी, मावा आणि तुडतुडे शेतातून तात्काळ पळून जातात.

या अर्कातील गोमूत्रामध्ये असणाऱ्या नैसर्गिक नत्र आणि सल्फर घटकांमुळे पिकांना तत्काळ टॉनिकसारखी ऊर्जा मिळते. झाडांची रोगप्रतिकारशक्ती वाढते आणि पानांचा हिरवेगारपणा वाढून नवीन फुटवे वेगाने फुटतात. मित्रकीटक जसे की लेडीबर्ड बीटल, क्रायसोपा आणि मधमाश्या यांना या अर्कामुळे कोणतीही हानी पोहोचत नाही, ज्यामुळे शेतातील नैसर्गिक परिसंस्था मजबूत राहते.

विशेषतः मिरचीवरील चुरडा-मुरडा रोग, टोमॅटोवरील नागअळी, वांग्यावरील शेंडा पोखरणारी अळी आणि कपाशीवरील गुलाबी बोंडअळी यांवर हा अर्क अत्यंत प्रभावी ठरला आहे. रासायनिक कीटकनाशकांमुळे किडींची प्रतिकारशक्ती वाढते, परंतु वनस्पती अर्कामध्ये अनेक नैसर्गिक घटकांचे मिश्रण असल्याने किडींमध्ये कोणतीही प्रतिकारशक्ती तयार होऊ शकत नाही.

शेतकऱ्यांनी घ्यावयाची खबरदारी व १० महत्त्वाचे नियम

अर्क बनवताना आणि फवारताना काही मूलभूत खबरदारी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. रुईची पाने तोडताना डोळ्यांचे संपूर्ण संरक्षण करावे आणि हाताला जखम असल्यास काळजी घ्यावी. अर्क गाळताना प्लास्टिकची बारीक चाळणी आणि सुती कापड दोन्ही वापरावे जेणेकरून पंप चोकअप होणार नाही. धातूच्या डब्यात साठवणूक कदापि करू नये; केवळ प्लास्टिकच्या कॅन किंवा बॅरेलचाच वापर करावा.

द्रावणात कोणतेही रासायनिक बुरशीनाशक किंवा रासायनिक खत मिसळू नये, कारण त्यामुळे गोमूत्रातील उपयुक्त जिवाणू मरून जातात. अर्क नेहमी सावलीत ठेवावा; थेट सूर्यप्रकाशात ठेवल्यास जिवाणूंची कार्यक्षमता मंदावते. फवारणी करताना तोंडाला रुमाल किंवा मास्क बांधावा आणि फवारणीनंतर हात-पाय साबणाने स्वच्छ धुवावेत.

लहान मुले आणि पाळीव जनावरांपासून अर्क तयार केलेले बॅरेल दूर ठेवावे. अर्क बनवल्यानंतर उरलेला वनस्पतींचा चोथा फेकून न देता कंपोस्ट खड्ड्यात टाकावा, ज्यामुळे उत्कृष्ट सेंद्रिय खत तयार होते.

कृषी संशोधन संदर्भ व विद्यापीठ मार्गदर्शक तत्त्वे

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (राहुरी) आणि डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (अकोला) यांनी वनस्पतीजन्य अर्कांच्या वापराबाबत केलेल्या संशोधनानुसार, कडुनिंब, रुई आणि घाणेरी यांच्या पानांचा अर्क ५% तीव्रतेने फवारल्यास रसशोषक किडींचे प्रमाण ७०% ते ८५% पर्यंत कमी होते. एकात्मिक कीड व्यवस्थापनात (IPM) हा अर्क अत्यंत सुरक्षित व पर्यावरणपूरक मानला जातो.

भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR-CICR नागपूर) च्या अभ्यासानुसार, सुरुवातीच्या अवस्थेत वनस्पती अर्काची प्रतिबंधात्मक फवारणी केल्याने रासायनिक फवारण्यांची संख्या ३ ते ४ पटीने कमी करता येते. यामुळे एकरी ₹४,००० ते ₹६,००० रुपयांची थेट बचत होते आणि विषमुक्त शेतीमाल उत्पादित होतो.

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाने सेंद्रिय शेती मार्गदर्शिकेत स्थानिक वनस्पतींपासून तयार केलेल्या अर्कांना मान्यता दिली आहे. सलग ३ वर्षे असा अर्क वापरणाऱ्या शेतातील गांडुळांची संख्या तिप्पट झाल्याचे प्रयोगांती सिद्ध झाले आहे. जमिनीचा सेंद्रिय कर्ब सुधारल्यामुळे पिकांची उत्पादकता टिकून राहते.

एकरी खर्च बचत व प्रत्यक्ष आर्थिक नफा गणित

साधारणपणे एका एकरामध्ये कपाशी किंवा सोयाबीन पिकावर रासायनिक फवारण्यांचा खर्च प्रति फवारणी ₹१,२०० ते ₹१,८०० येतो. एका हंगामात किमान ५ ते ६ फवारण्या कराव्या लागतात, ज्याचा एकूण खर्च ₹८,००० ते ₹१०,००० पर्यंत जातो. बाबाराव वनस्पती अर्क बनवण्यासाठी केवळ ₹५० चा गूळ आणि घरचे शेण-गोमूत्र लागते.

संपूर्ण हंगामात २०० लिटर अर्क तयार केल्यास एका एकराचा फवारणी खर्च अवघ्या ₹२०० ते ₹३०० रुपयांमध्ये पूर्ण होतो. यामुळे एकरी किमान ₹८,००० रुपयांची निव्वळ बचत होते. विषमुक्त शेतीमाल पिकल्यामुळे स्थानिक बाजारात आणि सेंद्रिय ग्राहकांकडून चांगला दर मिळून एकरी उत्पन्नात २०% ते ३०% भरघोस वाढ होते.

रासायनिक खतांचा खर्च कमी होऊन जमिनीची सुपीकता टिकून राहिल्याने पुढील पिकांचे उत्पादनही उत्तम येते. कमी खर्चात भरघोस नफा मिळवून देणारा हा फॉर्म्युला प्रत्येक शेतकऱ्याने अवश्य अमलात आणावा.

शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?

बाबाराव वनस्पती अर्क हा शेतकऱ्यांचा यशस्वी देशी प्रयोग आहे. तथापि, संपूर्ण शेतावर फवारणी करण्यापूर्वी आपल्या शेतातील २ ते ४ झाडांवर ५० मिली प्रति पंप या प्रमाणात चाचणी (Patch Test) करून घ्यावी. २४ तासांत पानांवर कोणताही विपरीत परिणाम न दिसल्यास संपूर्ण पिकावर निर्धास्तपणे फवारणी करावी. ताज्या गोमूत्राचा वापर केल्यास उत्कृष्ट परिणाम मिळतात आणि शेतीचा खर्च कायमचा कमी होतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न १: बाबाराव वनस्पती अर्क किती दिवस चांगला टिकतो?
उत्तर: सुती कापडाने स्वच्छ गाळून सावलीत प्लास्टिकच्या कॅनमध्ये घट्ट बंद करून ठेवल्यास हा अर्क पुढील ६ महिने अतिशय उत्तम स्थितीत टिकतो.

प्रश्न २: हा अर्क कोणत्या पिकांवर फवारता येतो?
उत्तर: कापूस, सोयाबीन, मिरची, तूर, हरभरा, टोमॅटो, वांगी, कांदा, ऊस, डाळिंब आणि सर्व प्रकारच्या फळभाज्यांवर हा अर्क सुरक्षितपणे फवारता येतो.

प्रश्न ३: रासायनिक खतांसोबत हा अर्क मिसळता येतो का?
उत्तर: नाही. हा सेंद्रिय अर्क असल्याने यामध्ये कोणतेही रासायनिक कीटकनाशक किंवा रासायनिक विद्राव्य खत मिसळू नये; केवळ साध्या पाण्यात मिसळून फवारावा.

प्रश्न ४: फवारणीसाठी दिवसाची कोणती वेळ सर्वोत्तम आहे?
उत्तर: सकाळी ८ ते ११ किंवा दुपारी ४ नंतरची वेळ सर्वोत्तम आहे. तीव्र दुपारच्या उन्हात फवारणी करू नये.

प्रश्न ५: अर्क तयार झाला हे कसे ओळखावे?
उत्तर: १५ ते २१ दिवसांनंतर सर्व पाने तळाशी बसतात, पाण्याचा रंग गडद हिरवा-तपकिरी होतो आणि तीव्र आंबट औषधी वास येतो.

प्रश्न ६: अळीचा प्रादुर्भाव खूप जास्त असल्यास प्रमाण किती ठेवावे?
उत्तर: अळीचा प्रादुर्भाव जास्त असल्यास १५ लिटर पंपासाठी ७०० ते ८०० मिली अर्क वापरावा आणि सलग ५ दिवसांच्या अंतराने दोन फवारण्या कराव्यात.