तुम्ही तुमच्या शेतातील गाजरगवतामुळे त्रस्त आहात का? यावर मेक्सिकन भुंगा हा एक अत्यंत प्रभावी आणि कायमस्वरूपी उपाय आहे. महाराष्ट्रातील प्रत्येक गावात, शेताच्या बांधावर, गायरानात आणि पिकांच्या उभ्या ओळींमध्ये आज एका भयानक संकटाने आपले हातपाय पसरले आहेत. हे संकट म्हणजे सर्वत्र फोफावलेले गाजर गवत. पावसाळ्याचा पहिला थेंब पडताच हे तण इतक्या झपाट्याने वाढते की अवघ्या काही आठवड्यांत संपूर्ण शेत आणि बांध व्यापून टाकते. शेतकरी बांधव दरवर्षी हजारो रुपयांची रासायनिक तणनाशके फवारून मेटाकुटीला आले आहेत, तरीही या गाजरगवताचा बंदोबस्त होत नाही.
रासायनिक तणनाशकांना न जुमानणाऱ्या या गाजर गवताचा (ज्याला शास्त्रीय भाषेत पार्थेनियम हिस्टेरोफोरस म्हटले जाते) कर्दनकाळ म्हणून कृषी विद्यापीठाने एक अनोखा आणि अत्यंत स्वस्त उपाय शोधून काढला आहे. तुम्हाला वाचून आश्चर्य वाटेल, पण या विद्यापीठात फक्त २ रुपये देऊन तुम्हाला असा एक शिपाई मिळेल, जो तुमच्या शेतातील गाजर गवत मुळासकट फस्त करेल! या निसर्गाच्या छोट्या शिपायाचे नाव आहे मेक्सिकन भुंगा.
हा भुंगा मूळचा मेक्सिको देशातील असून, गाजर गवतावर उपजीविका करणे हाच त्याचा एकमेव धर्म आहे. तो फक्त गाजर गवत खातो आणि शेतातील इतर कोणत्याही पिकाला, मानवाला किंवा जनावरांना अजिबात इजा करत नाही. एका भुंग्याची किंमत कृषी विद्यापीठांमध्ये अवघी २ रुपये इतकी नाममात्र ठेवण्यात आली आहे, जेणेकरून प्रत्येक सामान्य शेतकऱ्याला गाजरगवत मुक्ती मोहिमेत सहभागी होता येईल.
या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्यांना कायमस्वरूपी आणि शून्य खर्चाचा पर्याय देण्यासाठी कृषी संशोधन संस्थांनी एक क्रांतीकारी जैविक मार्ग शोधून काढला आहे. निसर्गातील एका अत्यंत छोट्या पण प्रभावी जैविक घटकाचा वापर करून काँग्रेस गवत मुळासकट नष्ट करणे आता शक्य झाले आहे. वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठासह देशातील अग्रगण्य कृषी संस्थांनी या जैविक पद्धतीची शिफारस केली असून, यामुळे कोणत्याही रासायनिक फवारणीशिवाय संपूर्ण बांध आणि शेत गाजर गवतापासून मुक्त करता येते.
गाजरगवताचा प्रादुर्भाव शेती व पशुधनासाठी का ठरतो घातक?
गाजरगवताचा विचार केल्यास यात पार्थेनिन नावाचे अत्यंत विषारी रासायनिक द्रव्य असते, जे इतर कोणत्याही उपयुक्त वनस्पतीला आपल्या आजूबाजूला वाढू देत नाही. हे तण जमिनीतील ओलावा आणि नायट्रोजन, फॉस्फरस, पोटॅश यांसारखी महत्त्वाची मुख्य अन्नद्रव्ये प्रचंड वेगाने शोषून घेते. यामुळे मुख्य पिकांची वाढ खुंटते आणि उत्पादनात थेट तीस ते चाळीस टक्क्यांपर्यंत घट येते. पिकांच्या मुळांना आवश्यक हवा आणि सूर्यप्रकाश मिळणेही यामुळे कठीण होऊन बसते.
पशुधनाच्या दृष्टीने तर गाजरगवताचा प्रादुर्भाव अत्यंत घातक मानला जातो. जेव्हा दुभती जनावरे चराई करताना नकळतपणे गाजर गवत खातात, तेव्हा त्यांच्या शरीरातील पचनसंस्थेवर विपरीत परिणाम होतो. गाजर गवतातील विषारी घटकांमुळे दुधाला कडवट चव येते आणि दुधाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या घटते. जनावरांच्या तोंडात अल्सर होणे, डोळे लाल होणे, अंगावरील केस गळणे आणि कातडीचे गंभीर रोग होणे असे त्रास सुरू होतात.
मानवी आरोग्यावरही गाजरगवताचा अत्यंत दुष्परिणाम दिसून येतो. गाजर गवताचे परागकण हवेत मोठ्या प्रमाणावर तरंगत असतात. शेतात काम करताना हे परागकण श्वासावाटे शरीरात गेल्याने दम्याचा विकार, ब्राँकायटिस आणि तीव्र सर्दी खोकल्याचा त्रास होतो. याशिवाय शेतकरी व शेतमजुरांच्या हातापायांवर लालसर पुरळ उठून खाज सुटते, ज्याला वैद्यकीय भाषेत कॉन्टॅक्ट डर्मटायटिस म्हटले जाते. त्यामुळे काँग्रेस गवत कायमचे संपवणे ही काळाची गरज बनली आहे.
निसर्गाचा चमत्कार: गाजरगवताचा मुळासकट नायनाट करणारा मेक्सिकन भुंगा
रासायनिक तणनाशकांना न जुमानणाऱ्या या गाजर गवताचा (ज्याला शास्त्रीय भाषेत पार्थेनियम हिस्टेरोफोरस आणि हे ॲस्टरेसी कुळातील तण आहे) कर्दनकाळ म्हणून निसर्गाने झायगोग्रामा बायकोलोराटा नावाचा एक विशिष्ट जैविक भुंगा तयार केला आहे, ज्याला शेतकरी भाषेत मेक्सिकन भुंगा म्हटले जाते. हा भुंगा मूळचा मेक्सिको देशातील असून, आपल्या देशात १९५५ मध्ये पुणे येथे आयात केलेल्या गव्हातून गाजर गवताचा शिरकाव झाल्यानंतर, यावर उपाय म्हणून भारतीय कृषी संशोधन परिषद आणि कृषी विद्यापीठांनी याला भारतात आणले. गाजर गवतावर उपजीविका करणाऱ्या एकूण २२ किडींची नोंद आहे, पण झायगोग्रामा हा सर्वात प्रभावी ठरला आहे.
या भुंग्याची सर्वात मोठी खासियत म्हणजे याची अन्न निवड अत्यंत मर्यादित आणि पक्की असते. शास्त्रोक्त भाषेत याला ‘होस्ट स्पेसिफिक’ कीटक म्हणतात. याचा अर्थ असा की, हा भुंगा केवळ आणि केवळ काँग्रेस गवत याची पाने खाऊनच जगतो. आपल्या शेतातील कापूस, सोयाबीन, तूर, मका, ऊस, ज्वारी किंवा कोणतीही भाजीपाला पिके यांना हा भुंगा चुकूनही स्पर्श करत नाही. जर गाजर गवत मिळाले नाही, तर हा भुंगा इतर कोणतेही पीक न खाता उपाशी राहून स्वतःचे जीवन संपवतो, पण पिकांना हानी पोहोचवत नाही.
या भुंग्याचे प्रौढ कीटक आणि त्यांच्या अंड्यातून बाहेर पडणाऱ्या अळ्या हे दोन्ही घटक गाजर गवतावर अखंड तुटून पडतात. भुंगे आणि अळ्या गाजर गवताची पाने, कोवळे शेंडे, कळ्या आणि फुलोरा इतक्या वेगाने खाऊन फस्त करतात की काहीच दिवसांत काँग्रेस गवत याचा केवळ सांगाडा शिल्लक राहतो. पानांमधील संपूर्ण हरितद्रव्य नष्ट झाल्यामुळे वनस्पतीचे अन्न तयार करण्याचे प्रकाशसंश्लेषण कार्य पूर्णपणे ठप्प होते आणि गाजर गवत मुळासकट सुकते.
झायगोग्रामा भुंग्याचे जीवनचक्र आणि कार्यपद्धती
या जैविक भुंग्याचे जीवनचक्र निसर्गाने गाजर गवताच्या वाढीच्या हंगामाशी तंतोतंत जुळवून ठेवले आहे. एक पूर्ण वाढ झालेली मादी भुंगा गाजर गवताच्या पानाच्या मागच्या बाजूला किंवा कोवळ्या पानांवर फिकट पिवळ्या रंगाची अंडी घालते. एका हंगामात एक मादी साधारणपणे २००० अंडी (अलग-अलग अथवा गुच्छात पानाच्या खालील बाजूवर) घालण्याची क्षमता ठेवते. अवघ्या चार ते सहा दिवसांत या अंड्यांमधून लहान अळ्या बाहेर पडतात.
अंड्यातून बाहेर पडलेली अळी अत्यंत खादाड असते. ही अळी गाजर गवताची कोवळी पाने आणि शेंडे रात्रंदिवस खात राहते. अळीची अवस्था साधारणपणे दहा ते अकरा दिवस चालते (ज्यामध्ये अळीच्या चार अवस्था असतात) आणि या काळात ती पाने खाऊन संपवते. पूर्ण वाढ झाल्यानंतर ही अळी पिवळी पडते आणि जमिनीमध्ये दोन ते तीन इंच खोल जाते आणि मातीचा लहान कोष बनवून त्यात सुप्तावस्थेत जाते.
मातीमध्ये ९ ते १० दिवस कोषावस्थेत राहिल्यानंतर त्यातून पूर्ण वाढ झालेला देखणा प्रौढ भुंगा बाहेर पडतो. या प्रौढ भुंग्यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते आकाराने ६ मि.मी. लांब असतात (ज्यात मादी नरापेक्षा मोठी असते) आणि त्यांच्या पाठीवर मळकट पांढऱ्या रंगावर काळसर रंगाच्या सरळ व नागमोडी (त्रिशुलाकार) रेषा असतात, म्हणूनच यांना त्रिशूल भुंगे असेही म्हणतात. हे प्रौढ भुंगे दोन ते तीन महिने जिवंत राहतात आणि सतत काँग्रेस गवत यावर उपजीविका करून नवीन अंडी घालत राहतात. अशा प्रकारे एकाच हंगामात यांच्या अनेक पिढ्या तयार होऊन लाखो भुंगे शेतात तयार होतात.
रासायनिक तणनाशक विरूद्ध जैविक भुंगा: थेट तुलना तक्ता
रासायनिक तणनाशकांचा वापर आणि जैविक भुंग्यांचा वापर यामधील तुलनात्मक फरक समजून घेणे प्रत्येक शेतकऱ्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे:
शेतात जैविक भुंगे सोडण्याची शास्त्रोक्त पद्धत आणि अचूक वेळ
शेतामध्ये जैविक भुंगे सोडताना योग्य वेळेची आणि तंत्राची निवड करणे यशासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असते. पावसाळ्याची सुरुवात झाल्यानंतर म्हणजेच जून ते ऑगस्ट या महिन्यांमध्ये जेव्हा हवेमध्ये आर्द्रता जास्त असते आणि गाजर गवत हिरवेगार व कोवळे असते, ती वेळ भुंगे सोडण्यासाठी सर्वात आदर्श मानली जाते. उन्हाळ्यात किंवा कडक उन्हाच्या वेळी भुंगे शेतात सोडू नयेत.
भुंगे शेतात सोडण्यासाठी सकाळची कोवळी वेळ (सकाळी सात ते नऊ) किंवा संध्याकाळची शांत वेळ (संध्याकाळी चार ते सहा) निवडावी. दुपारच्या कडक उन्हात भुंगे सोडल्यास ते लगेच उडून दूर जाण्याची शक्यता असते. शेताच्या बांधावर किंवा ज्या ठिकाणी गाजर गवताचा दाट थर आहे, अशा ठिकाणी एका एकरासाठी साधारणपणे प्रति हेक्टरी ५०० भुंगे सोडणे पुरेसे ठरते. एका लहान गवताच्या झुडपावर पाच ते दहा भुंगे अलगद हाताने किंवा पानासह ठेवावेत.
भुंगे सोडल्यानंतर ते लगेच तिथल्या पानांवर स्थिरावतात आणि उपजीविका सुरू करतात. साधारणपणे दोन ते तीन आठवड्यांत त्यांच्या पहिल्या पिढीतील अळ्या गाजर गवतावर दिसायला लागतात. जसजशी भुंग्यांची संख्या वाढते, तसतसे काँग्रेस गवत याचा संपूर्ण परिसर काळा पडून वाळायला लागतो. एकदा का या भुंग्यांची वसाहत शेतात तयार झाली, की पुढील चार ते पाच वर्षे शेतात गाजर गवत पुन्हा डोके वर काढू शकत नाही.
जैविक भुंग्यांचा वापर करताना शेतकऱ्यांनी घ्यावयाची १० महत्त्वाची खबरदारी
- रासायनिक फवारणी पूर्णपणे बंद ठेवा: ज्या बांधावर किंवा शेतात भुंगे सोडले आहेत, त्या परिसरात पुढील दोन ते तीन महिने कोणत्याही रासायनिक कीटकनाशकाची किंवा तणनाशकाची फवारणी करू नये. रसायनांच्या वासाने आणि संपर्काने भुंगे मरून जातात.
- कोषावस्थेतील जमिनीचे रक्षण करा: भुंग्यांच्या अळ्या जमिनीत दोन-तीन इंच खोल जाऊन कोष तयार करतात. त्यामुळे भुंगे असलेल्या काँग्रेस गवत पट्ट्यात लगेच नांगरट किंवा खोल वखरणी करू नका, जेणेकरून जमिनीत असलेले कोष नष्ट होणार नाहीत.
- सामूहिक पातळीवर मोहीम राबवा: एकट्या शेतकऱ्याने भुंगे सोडण्यापेक्षा गावातील शेजारील ४-५ शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन सलग बांधांवर भुंगे सोडल्यास भुंग्यांची संख्या झपाट्याने वाढते आणि गवताचा संपूर्ण नायनाट होतो.
- उन्हाळ्यात भुंग्यांचे सुप्तावस्था व्यवस्थापन: हिवाळा आणि उन्हाळ्यात हिरवे गाजर गवत संपल्यावर हे भुंगे जमिनीत सुप्तावस्थेत जातात. पहिला पाऊस पडून काँग्रेस गवत उगवले की ते जमिनीतून पुन्हा आपोआप बाहेर येतात. त्यामुळे उन्हाळ्यात शेतातील बांधांवर कचरा जाळू नये.
- पाण्याचा निचरा होणारी जागा निवडा: भुंगे सोडताना ज्या ठिकाणी पाणी साचून राहत नाही आणि गाजर गवत नैसर्गिकरीत्या चांगले वाढले आहे अशा हवेशीर जागेची निवड करावी.
- प्रवासात सावली ठेवा: विद्यापीठातून भुंगे आणताना डबा वाहनाच्या डिकीत किंवा थेट उन्हात ठेवू नये. डब्याला बारीक छिद्रे असावीत आणि आत ताजी पाने असावीत.
- लहान मुले व कोंबड्यांपासून बचाव: नवीन सोडलेले भुंगे सुरुवातीचे दोन दिवस हालचालीत सावकाश असतात. त्यामुळे पाळीव कोंबड्या त्यांना खाणार नाहीत याची दक्षता घ्यावी.
- पिकांवर भुंगे दिसल्यास घाबरू नका: कधीकधी भुंगे उडताना मुख्य पिकांच्या पानांवर बसलेले दिसतात. ते पिकाची पाने खात नाहीत, केवळ विश्रांतीसाठी बसतात. त्यामुळे घाबरून रासायनिक फवारणी करू नका.
- गाजर गवत उपटून फेकू नका: भुंगे सोडलेल्या क्षेत्रातील काँग्रेस गवत उपटू नये. ते तिथेच सुकू द्यावे जेणेकरून भुंग्यांचे चक्र अखंड चालू राहील.
- नियमित प्रक्षेत्र निरीक्षण: भुंगे सोडल्यानंतर दर आठवड्याला पानांवर अळ्यांची संख्या आणि गवताचा वाळणारा भाग तपासून विद्यापीठाच्या शास्त्रज्ञांना प्रगतीची माहिती द्यावी.
गाजर गवताचे जैविक कंपोस्ट खत बनवण्याची शास्त्रीय पद्धत
गाजर गवताचा उपद्रव कमी करण्यासाठी भुंग्यांच्या वापरासोबतच ज्या भागात फुलोरा येण्यापूर्वीचे कोवळे गाजर गवत मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध आहे, त्याचे उत्कृष्ट कंपोस्ट खत तयार करता येते. गाजर गवतामध्ये नायट्रोजन आणि इतर सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे प्रमाण भरपूर असते. मात्र, कंपोस्ट खत बनवताना गवत फुलोऱ्यात येण्याआधीच उपटणे अत्यंत बंधनकारक आहे, जेणेकरून खतात बियाणे मिसळणार नाही.
दहा बाय सहा बाय तीन फूट आकाराचा खड्डा तयार करून त्यामध्ये गाजर गवताचा सहा इंचांचा थर लावावा. त्यावर शेणकाल्याचे पाणी आणि ट्रायकोडर्मा किंवा वेस्ट डीकंपोजरचे द्रावण शिंपडावे. त्यानंतर एक थर काळी माती आणि कोरडा पालापाचोळा टाकावा. अशा प्रकारे थरावर थर रचून खड्डा जमिनीच्या वर एक फूट भरावा आणि वरून शेण-मातीने लिंपून बंद करावा.
साधारणपणे अडीच ते तीन महिन्यांत खड्ड्यातील उष्णतेमुळे गाजर गवतातील विषारी पार्थेनिन घटक पूर्णपणे नष्ट होतो आणि काळेशार, भुसभुशीत व पोषक कंपोस्ट खत तयार होते. हे खत शेतातील पिकांसाठी वापरल्यास जमिनीचा सेंद्रिय कर्ब सुधारतो आणि पिकांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते. अधिक सेंद्रिय मार्गदर्शनासाठी शेतकरी हेल्पलाईन वरील इतर मार्गदर्शन लेख नक्की वाचा.
शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?
काँग्रेस गवत ही केवळ एका शेतापुरती मर्यादित समस्या नसून ती संपूर्ण गाव आणि कृषी परिसंस्थेसाठी एक गंभीर डोकेदुखी आहे. रासायनिक तणनाशके फवारून आपण तात्पुरते समाधान मिळवतो, पण त्यामुळे जमिनीतील मित्रजिवाणू नष्ट होतात आणि शेतीचा खर्च वाढतो. वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाने शिफारस केलेले झायगोग्रामा बायकोलोराटा हे जैविक भुंगे गाजर गवतावर निसर्गाने दिलेले कायमस्वरूपी उत्तर आहे.
शेतकरी बांधवांनी स्वतःच्या बांधावर रासायनिक तणनाशके मारण्याऐवजी कृषी विज्ञान केंद्रांशी संपर्क साधून मेक्सिकन भुंग्यांची वसाहत उभी करावी. गावातील तरुण शेतकरी गट आणि ग्रामपंचायतींनी पुढाकार घेऊन संपूर्ण गावपातळीवर या जैविक भुंग्यांचा प्रसार केल्यास अवघ्या दोन वर्षांत संपूर्ण गाव काँग्रेस गवत मुक्त करणे सहज शक्य आहे.
वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठातून भुंगे कसे मिळवावेत?
वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी येथील कीटकशास्त्र विभाग, परोपजीवीशास्त्र विभाग (Department of Parasitology), विस्तार शिक्षण संचालनालय आणि विद्यापीठाशी संलग्न असलेली विविध जिल्ह्यांतील कृषी विज्ञान केंद्रे (KVK) यांच्या माध्यमातून या मेक्सिकन भुंग्यांचे संवर्धन केले जाते. विद्यापीठाच्या प्रक्षेत्रावर या भुंग्यांची विशेष पैदास करून शेतकऱ्यांना जैविक नियंत्रणासाठी ते उपलब्ध करून दिले जातात.
या जैविक भुंग्यांचा दर कृषी विद्यापीठाकडून ठरवला जातो. सध्या शेतकऱ्यांसाठी प्रति भुंगा साधारण ₹ ५ इतके अत्यंत नाममात्र शुल्क आकारले जाते (हा दर विद्यापीठाच्या धोरणानुसार वेळोवेळी बदलू शकतो). सध्या संपूर्ण महाराष्ट्रातून या जैविक भुंग्यांना शेतकऱ्यांची प्रचंड मागणी असून मोठ्या प्रमाणावर बुकिंग सुरू आहे. त्यामुळे वेळेवर भुंगे मिळवण्यासाठी शेतकरी बांधवांनी लवकरात लवकर संपर्क साधून आगाऊ नोंदणी करणे आवश्यक आहे.
अधिकृत संपर्क व भुंगे बुकिंग माहिती:
• मार्गदर्शक: डॉ. इंद्र मणि (कुलगुरू), डॉ. डी.पी. वासकर (संचालक संशोधन), डॉ. डी.एन. गोखले (संचालक विस्तार शिक्षण)
• विभाग प्रमुख / तज्ज्ञ: डॉ. एस.एस. धुरगुडे, डॉ. पी.एम. नेहरकर, डॉ. पी.आर. झवर, श्री. जी.एस. खरात (परोपजीवी कीटक संशोधन योजना, कृषी कीटकशास्त्र विभाग), वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी.
• थेट संपर्क व व्हॉट्सॲप नंबर: 8830776074 (८८३०७७६०७४)
शेतकरी बांधवांनी परभणी येथील मुख्य विद्यापीठ परिसरातील परोपजीवीशास्त्र व कीटकशास्त्र विभागात प्रत्यक्ष भेट देऊन किंवा वरील क्रमांकावर संपर्क साधून स्वतःच्या शेतासाठी भुंग्यांची नोंदणी करावी. विद्यापीठामधून भुंगे आणताना ते हवेशीर प्लास्टिकच्या डब्यात किंवा बाटलीत गाजर गवताच्या ताज्या पानांसह दिले जातात.
विद्यापीठाकडून मिळालेले भुंगे घरी आणल्यानंतर जास्त वेळ बंद डब्यात न ठेवता त्याच दिवशी संध्याकाळी थेट शेतातील काँग्रेस गवत यावर मोकळे करावेत. जर त्याच दिवशी सोडणे शक्य नसेल, तर डब्यात गाजर गवताची ओली ताजी पाने ठेवून डबा थंड आणि सावलीच्या जागी ठेवावा. दुसऱ्या दिवशी सकाळी न चुकता भुंगे शेतात सोडावेत.
वारंवार विचारले जाणारे महत्त्वाचे प्रश्न (FAQ)
प्र. १: झायगोग्रामा (मेक्सिकन) भुंगा आपल्या मुख्य पिकांचे किंवा भाजीपाल्याचे नुकसान करतो का?
उत्तर: अजिबात नाही. झायगोग्रामा बायकोलोराटा हा कीटक केवळ काँग्रेस गवत खाणारा म्हणजेच विशिष्ट अन्न निवडीचा (होस्ट स्पेसिफिक) कीटक आहे. तो सोयाबीन, कापूस, तूर, मका, गहू किंवा कोणत्याही भाजीपाल्याला खात नाही.
प्र. २: एका एकरासाठी किती मेक्सिकन भुंगे लागतात आणि ते कुठे सोडावेत?
उत्तर: एका एकरावरील बांध आणि रिकाम्या जागेसाठी साधारणपणे ५०० ते १००० प्रौढ भुंगे पुरेसे असतात. हे भुंगे गाजर गवताच्या दाट आणि हिरव्यागार पानांवर सकाळी किंवा संध्याकाळी सोडावेत.
प्र. ३: हे जैविक भुंगे शेतकऱ्यांना वसंतराव नाईक कृषी विद्यापीठातून कसे मिळतात?
उत्तर: शेतकरी वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी येथील कीटकशास्त्र विभाग किंवा विद्यापीठाच्या अंतर्गत येणाऱ्या स्थानिक कृषी विज्ञान केंद्रांशी (KVK) संपर्क साधून हे भुंगे प्राप्त करू शकतात.
प्र. ४: भुंगे सोडल्यानंतर रासायनिक फवारणी केली तर काय होते?
उत्तर: भुंगे सोडलेल्या परिसरात कोणत्याही रासायनिक कीटकनाशकाची किंवा तणनाशकाची फवारणी करू नये. रासायनिक औषधांमुळे उपयुक्त भुंगे आणि त्यांच्या अळ्या मरून जातात, ज्यामुळे जैविक नियंत्रणाचा प्रयोग अपयशी ठरतो.
प्र. ५: उन्हाळ्यात गाजर गवत वाळल्यावर हे भुंगे कुठे जातात?
उत्तर: उन्हाळ्यात हिरवे गवत संपल्यावर हे भुंगे मातीमध्ये सुप्तावस्थेत जातात. पुढील पावसाळ्यात पाऊस पडून काँग्रेस गवत उगवले की हे भुंगे पुन्हा जमिनीतून बाहेर येऊन आपले कार्य सुरू करतात.
प्र. ६: गाजर गवताचा नायनाट होण्यासाठी किती वेळ लागतो?
उत्तर: भुंगे सोडल्यानंतर साधारणपणे ३ ते ४ आठवड्यांत अळ्यांची संख्या वाढून गाजर गवत वाळण्यास सुरुवात होते. संपूर्ण शेत किंवा बांध स्वच्छ होण्यासाठी एका हंगामाचा कालावधी लागतो.
अधिक माहिती
शेतीविषयक नवनवीन माहिती आणि शासनाच्या योजनांबद्दल जाणून घेण्यासाठी शेतकरी हेल्पलाईन च्या होमपेजला नक्की भेट द्या.
सदर मेक्सिकन भुंग्याची अधिकृत माहिती आणि उपलब्धता तपासण्यासाठी वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ (VNMKV) किंवा महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (MPKV) च्या अधिकृत संकेतस्थळाला भेट देऊ शकता.