महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात शेतीसाठी विहीर हा पाण्याचा अत्यंत महत्त्वाचा आणि मुख्य आधार मानला जातो. जर विहिरीच्या भिंतीमध्ये वड किंवा पिंपळाचे झाड उगवले तर योग्य देशी उपायाने विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल आणि विहिरीचे दगडी वा काँक्रीट बांधकाम १००% सुरक्षित राहील. शेतात पारंपरिक दगडी पाषाणात बांधलेल्या, सिमेंट-काँक्रीटच्या, आरसीसीच्या किंवा कच्च्या अशा विविध प्रकारच्या विहिरी आजही हजारो शेतकऱ्यांची शेती आणि कुटुंब समृद्ध करत आहेत. परंतु बऱ्याचदा विहिरीच्या भिंतींच्या कपारीत, सांध्यामध्ये किंवा कच्च्या खडकांमध्ये पक्ष्यांच्या विष्ठेमुळे किंवा वाऱ्यामुळे विविध झाडांच्या बिया रुजतात. सुरुवातीला लहान वाटणारे हे रोप काहीच महिन्यांत प्रचंड मोठे झाड बनते आणि त्याची मजबूत मुळे संपूर्ण विहिरीच्या रचनेला पोखरून काढतात.
अनेक शेतकरी हे झाड कुऱ्हाडीने किंवा कोयत्याने वरच्या वर तोडून टाकतात, पण अशा झाडांची मूळ प्रवृत्ती पुन्हा वेगाने फुटवा धरण्याची असते. झाड तोडल्यानंतर काहीच दिवसांत त्यातून दुप्पट वेगाने नवीन फांद्या फुटतात आणि मुळांची जाडी आणखी वाढते. ही मुळे थेट विहिरीच्या बांधकामात आतपर्यंत घुसतात, ज्यामुळे संपूर्ण विहीर खचण्याचा, काँक्रीटला तडे जाण्याचा किंवा भिंत ढासळण्याचा मोठा धोका निर्माण होतो. जर विहिरीची भिंत पडली तर शेतकऱ्याचे लाखो रुपयांचे नुकसान होते.
अशा वेळी विहिरीचे बांधकाम सुरक्षित ठेवून आतले झाड मुळासकट कसे वाळवायचे, हा प्रश्न प्रत्येक शेतकऱ्याला सतावतो. आज आपण विहिरीला धोका न होता विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल यासाठी शेतकरी वापरत असलेले सलाईनचे देशी तंत्र, तीव्र तणनाशकाचा अचूक वापर, सेंद्रिय उपाय, विहिरींच्या सर्व प्रकारांनुसार उपाययोजना, झाडाजवळ जाणे अशक्य असल्यास करावयाचे दूरस्थ उपाय, विहिरीत उतरताना घ्यावयाची पाच सूत्री सुरक्षितता आणि कृषी तज्ज्ञांच्या शास्त्रीय शिफारशींची सविस्तर माहिती पाहणार आहोत.
विहिरींचे विविध प्रकार आणि प्रत्येक विहिरीला झाडांच्या मुळांचा कसा बसतो फटका?
ग्रामीण भागात भौगोलिक परिस्थिती आणि शेतकर्यांच्या गरजेनुसार वेगवेगळ्या प्रकारच्या विहिरी आढळतात. योग्य वेळी अचूक उपाययोजना केल्यास दगडी, सिमेंट किंवा आरसीसी विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल आणि विहिरीचे आयुष्य वाढेल. झाडांची मुळे या प्रत्येक प्रकारच्या विहिरीचे वेगवेगळ्या पद्धतीने नुकसान करतात:
१. दगडी पाषाणी विहिरी
या पारंपरिक विहिरी काळ्या पाषाणी दगडांमध्ये चुना किंवा सिमेंटच्या सांध्याने बांधलेल्या असतात. झाडांची मुळे या दगडांच्या फटींमध्ये शिरून पाणी पितात आणि जाड होतात. त्यामुळे हजारो किलोचे पाषाणी दगड जागेवरून निखळतात. अशा दगडी बांधकामात सलाईनचा योग्य वापर केल्यास विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल आणि दगड जागेवर सुरक्षित राहतील.
२. आरसीसी आणि सिमेंट काँक्रीटच्या विहिरी
आधुनिक काळात अनेक शेतकरी आरसीसी पद्धतीचे मजबूत सिमेंट काँक्रीटचे अस्तर विहिरीला करतात. मात्र काँक्रीटला पडलेल्या सूक्ष्म भेगांमध्ये पिंपळ किंवा उंबराचे बीज रुजल्यास, त्याची मुळे काँक्रीटच्या आत असलेल्या लोखंडी गजांपर्यंत पोहोचतात. काँक्रीटच्या अस्तराला थोडाही धक्का न लागता विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल यासाठी ही पद्धत अत्यंत प्रभावी ठरते.
३. सिमेंट विटांच्या आणि ब्लॉकच्या विहिरी
विटांच्या किंवा सिमेंट ब्लॉकच्या विहिरींची मजबुती दगडी विहिरींच्या तुलनेत कमी असते. अशा विहिरींमध्ये झाड उगवल्यास मुळे विटांचा चुना खाऊन टाकतात. वेळीच सलाईन उपचार केल्यास विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल आणि भिंत ढासळण्यापासून वाचवता येते.
४. कच्च्या किंवा न बांधलेल्या पाषाणी विहिरी
ज्या विहिरींना कोणतेही दगडी किंवा सिमेंटचे बांधकाम नसते, थेट काळ्या मातीतून किंवा मुरूम-खडकातून खोदलेल्या असतात, अशा विहिरींमध्ये झाडाची मुळे मातीची प्रचंड धूप करतात. योग्य औषधाच्या विसर्गाने विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल आणि मातीचा गाळ विहिरीत साचणार नाही.
५. सिमेंट रिंगच्या विहिरी
कमी व्यासाच्या आणि सिमेंटच्या गोलाकार रिंग उतरवून तयार केलेल्या विहिरींमध्ये झाड वाढल्यास मुळांच्या बाह्य दाबामुळे सिमेंटच्या रिंग तडकतात. रिंग फुटण्यापूर्वीच विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.
विहिरीत उगवणारी विविध घातक झाडे आणि त्यांचे स्वरूप
विहिरीच्या आतील भागात केवळ एक-दोन प्रकारचीच नव्हे, तर अनेक प्रकारची झाडे नैसर्गिकरीत्या रुजतात. या प्रत्येक झाडाचा स्वभाव, मुळांची ताकद आणि लाकडाचा कठीणपणा वेगवेगळा असतो:
१. वड: वडाची मुळे अत्यंत जाड, मजबूत आणि चिवट असतात. एकदा वडाने विहिरीच्या पाषाणात किंवा काँक्रीटमध्ये पकड घेतली की ती संपूर्ण भिंत फाडून बाहेर निघते.
२. पिंपळ: पिंपळाची मुळे विहिरीच्या अगदी बारीक फटींमध्येही शिरून सिमेंट-चुन्याचा सांधा उखडून टाकतात. या झाडाचा रसप्रवाह अत्यंत वेगवान असतो.
३. उंबर: पाण्याचा ओलावा असलेल्या ठिकाणी उंबराचे झाड प्रचंड वेगाने वाढते. याची मुळे विहिरीच्या पाण्याच्या पातळीपर्यंत खोलवर जातात.
४. देशी बाभूळ: बाभळीचे लाकूड कठीण असते आणि तिची मुळे अत्यंत खोलवर पाषाण फोडत जातात.
५. विलायती बाभूळ: ही अत्यंत चिवट प्रजाती असून पाणी शोषून घेण्याची हिची क्षमता प्रचंड असते.
६. सुबाभूळ: सुबाभळीची वाढ अतिशय झपाट्याने होते आणि कापल्यानंतर एकाच खोडातून डझनभर नवीन फुटवे बाहेर पडतात.
७. कडुनिंब: लिंबाच्या बिया पक्ष्यांमुळे विहिरीच्या भिंतीत पडतात आणि त्याचे रूपांतर काही वर्षांत मोठ्या झाडात होते.
८. गुलमोहर व निलगिरी: या झाडांची मुळे अत्यंत आक्रमक असून ती पाण्याच्या दिशेने शेकडो फूट पसरतात आणि विहिरीची संपूर्ण गोलाकार रचना खिळखिळी करतात.
झाडांची मुळे विहिरीचे बांधकाम कसे उद्ध्वस्त करतात?
या सर्व झाडांची मुळे अत्यंत आक्रमक आणि खोलवर जाणारी मुळे असणाऱ्या प्रजातींमध्ये मोडतात. ही मुळे केवळ मातीतूनच नव्हे, तर चुन्याच्या आणि सिमेंटच्या अत्यंत बारीक फटींमधूनही पाण्याचा शोध घेत आत शिरतात. विहिरीच्या आतील भागात बाराही महिने नैसर्गिक ओलावा आणि पाण्याची उपलब्धता असल्याने या मुळांची वाढ जमिनीवरील झाडांपेक्षा तिप्पट वेगाने होते.
सुरुवातीच्या काळात ही मुळे केसासारखी अत्यंत बारीक असतात, त्यामुळे ती दगडांच्या सांध्यामध्ये सहज प्रवेश करतात. जसा जसा काळ लोटतो, तसतशी ही मुळे पाण्याचे शोषण करून जाड होत जातात. या मुळांमध्ये पेशींची वाढ होताना प्रचंड जलदाब निर्माण होतो. हा दाब इतका शक्तिशाली असतो की तो हजारो किलो वजनाचे काळे पाषाणी दगड किंवा काँक्रीटचे ब्लॉक्सही सहज बाजूला सरकवून टाकतो.
काही वर्षांत विहिरीच्या आतील बाजूने मुळांचे मोठे जाळे तयार होते. विहिरीचे सांधे सैल होतात आणि पावसाळ्यात किंवा पाण्याचा उपसा सुरू असताना अचानक विहिरीची संपूर्ण भिंत आत कोसळते. एकदा विहीर खचली की तिचा गाळ काढणे आणि पुनर्बांधणी करणे अत्यंत खर्चिक आणि जिकिरीचे ठरते. म्हणूनच हे झाड लहान असतानाच किंवा मोठे झाले असल्यास वेळीच मुळासकट नष्ट करणे गरजेचे असते. विहिरीच्या परिसराचे नियोजन करण्यासाठी शेताच्या बांधावर कोणती ५ झाडे लावावीत? याबद्दलचा सविस्तर कृषी सल्लाही अवश्य जाणून घ्यावा.
झाड वाळवण्यासाठी सर्वोत्तम ऋतू आणि महिने कोणते?
विहिरीतील झाडावर सलाईनचा किंवा तणनाशकाचा उपाय करताना ऋतूची निवड अत्यंत महत्त्वाची ठरते. चुकीच्या ऋतूत हा उपाय केल्यास निकाल उशिरा मिळतो किंवा औषध वाया जाते.
१. उन्हाळा (मार्च ते मे) – सर्वात उत्तम आणि पूर्ण प्रभावी काळ
उन्हाळ्याच्या दिवसांत हवेत प्रचंड उष्णता आणि कोरडेपणा असतो. या काळात झाडाच्या पानांमधून पाण्याचे बाष्पीभवन अत्यंत वेगाने सुरू असते. झाडाला पाण्याची तीव्र गरज असल्याने ते खोडात सोडलेले कोणतेही द्रावण किंवा तीव्र औषध काही तासांत मुळांपासून शेंड्यापर्यंत शोषून घेते, ज्यामुळे विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल अशी अत्यंत अनुकूल परिस्थिती तयार होते. तसेच उन्हाळ्यात विहिरीतील पाण्याची पातळी बऱ्यापैकी खाली गेलेली असते, ज्यामुळे विहिरीच्या भिंतीवर खाली उतरून झाडाला छिद्र पाडणे आणि सलाईन लावणे अत्यंत सुरक्षित आणि सोपे होते.
२. पावसाळा (जून ते सप्टेंबर) – पूर्णपणे टाळावा असा काळ
पावसाळ्यात विहिरीच्या आतील झाडावर सलाईन लावणे पूर्णपणे टाळावे. पावसाळ्यात झाडाला मुळांतून मुबलक नैसर्गिक पाणी मिळत असल्याने त्याचा सलाईनचे औषध ओढून घेण्याचा वेग मंदावतो. तसेच विहिरीचे दगड निसरडे झालेले असतात आणि पाण्याची पातळी वाढलेली असल्याने विहिरीत उतरणे जिवावर बेतू शकते.
३. हिवाळा (ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी) – मध्यम निकाल
हिवाळ्यात हा उपाय करता येतो, मात्र थंड हवामानामुळे झाडाची अन्नरस शोषून घेण्याची क्रिया मंद असते, त्यामुळे झाड पूर्ण सुकण्यासाठी उन्हाळ्याच्या तुलनेत पाच ते दहा दिवस जास्त लागतात.
प्रजातीनिहाय झाड वाळण्याचा अंदाजे कालावधी तक्ता
वेगवेगळ्या झाडांच्या लाकडाची घनता आणि रसप्रवाह वेगवेगळा असल्याने प्रत्येक झाड सुकण्यासाठी लागणारा वेळ खालीलप्रमाणे असतो:
| झाडाची प्रजाती | लाकडाचा प्रकार | रसप्रवाहाचा वेग | सलाईननंतर सुकण्याचा कालावधी |
|---|---|---|---|
| सुबाभूळ | मऊ व पोकळ | अतिशय वेगवान | ५ ते ८ दिवस |
| उंबर | मऊ व पाणीदार | वेगवान | ७ ते १० दिवस |
| पिंपळ | मध्यम चिवट | वेगवान | ८ ते १२ दिवस |
| वड | अत्यंत चिवट व दाट | मध्यम | १० ते १५ दिवस |
| गुलमोहर | मध्यम मऊ | वेगवान | ७ ते १२ दिवस |
| कडुनिंब | कठीण व तेलकट | मध्यम | १० ते १४ दिवस |
| देशी बाभूळ | कठीण लाकूड | संथ | १२ ते १८ दिवस |
| विलायती बाभूळ | अति चिवट | मध्यम | १४ ते २० दिवस |
| निलगिरी | तेलकट व कठीण | मध्यम | १२ ते १८ दिवस |
विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल अशा ३ मुख्य पद्धती
विहिरीतील झाड नष्ट करण्यासाठी प्रामुख्याने तीन प्रकारच्या पद्धतींचा वापर केला जातो, जेणेकरून विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल आणि विहिरीची भिंत सुरक्षित राहील. यामध्ये पारंपरिक सेंद्रिय तोडगा, शेतकऱ्यांचा सलाईन जुगाड आणि कृषी तज्ज्ञांची तीव्र सिस्टेमिक तणनाशक पद्धत यांचा समावेश आहे. प्रत्येक पद्धतीचे स्वतःचे वैशिष्ट्य आणि प्रमाण खालीलप्रमाणे आहे.
१. सेंद्रिय व पारंपरिक देशी पद्धती
जे शेतकरी रासायनिक घटकांचा वापर टाळू इच्छितात, ते सुरुवातीच्या अवस्थेत पारंपरिक सेंद्रिय पद्धतींचा अवलंब करतात. लहान आकाराच्या रोपांसाठी किंवा नुकत्याच रुजलेल्या झाडांसाठी ही पद्धत वापरल्यास विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल आणि पुन्हा फुटणार नाही.
या पद्धतीमध्ये झाडाचे खोड जमिनीलगत किंवा विहिरीच्या भिंतीलगत धारदार अवजाराने कापले जाते. त्यानंतर खोडाच्या ताज्या कापलेल्या भागावर खाण्याचा चुना आणि खडे मीठ यांचे घट्ट मिश्रण लेपासारखे लावले जाते. मीठ झाडाच्या पेशींमधील पाणी शोषून घेते आणि चुना पेशींना जाळून टाकतो. काही शेतकरी खोडामध्ये तांब्याचा जुना खिळा ठोकून बसवतात, ज्यामुळे तांब्याच्या रासायनिक प्रक्रियेमुळे झाडातील रसप्रवाह बाधित होतो आणि विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल.
| झाडाचा आकार व प्रकार | खाण्याचा चुना | खडे मीठ / जाडे मीठ | तांब्याचा खिळा | वापरण्याची पद्धत | अपेक्षित निकाल |
|---|---|---|---|---|---|
| लहान रोप (१ ते २ वर्षे) | १०० ग्रॅम | १०० ग्रॅम | १ खिळा (२ इंच) | खोड कापून ताज्या भागावर घट्ट लेप लावणे | १० ते १४ दिवस |
| मध्यम झाड (३ ते ५ वर्षे) | २५० ग्रॅम | २५० ग्रॅम | २ खिळे (३ इंच) | खोडाच्या दोन्ही बाजूंनी खोलवर लेप भरणे | १५ ते २० दिवस |
| मोठे झाड (५ वर्षांपेक्षा जास्त) | ५०० ग्रॅम | ५०० ग्रॅम | ३ ते ४ खिळे (४ इंच) | खोडाला खोल खाचा पाडून लेप भरणे | २० ते ३० दिवस |
मात्र जर झाड खूप जुने, जाड खोडाचे आणि विहिरीच्या खोल भागात पसरलेले असेल, तर केवळ सेंद्रिय लेपाने ते पूर्ण वाळत नाही. अशा वेळी झाडाच्या मूळ रसवाहिन्यांमध्ये थेट उपाय पोहोचवणे आवश्यक ठरते.
२. सलाईन व सुईचा देशी जुगाड: कृती आणि प्रमाण तक्ता
ग्रामीण भागातील अनेक प्रयोगशील शेतकरी विहिरीतील मोठे झाड वाळवण्यासाठी वैद्यकीय सलाईनच्या बाटलीचा आणि सुईचा अतिशय कल्पक वापर करतात. झाडाच्या बाहेरून औषध फवारल्यास ते विहिरीच्या पाण्यात पडण्याची भीती असते, त्यामुळे थेट खोडात औषध टोचण्याची ही पद्धत विकसित झाली आहे.
या तंत्रात झाडाच्या मुख्य खोडामध्ये हाताच्या गिरमिट किंवा छिद्र पाडण्याच्या अवजाराने खाली चाळीस ते पंचेचाळीस अंशाच्या कोनात दोन ते तीन इंच खोल छिद्र पाडले जाते. हे छिद्र तिरपे पाडल्यामुळे त्यात भरलेले औषध बाहेर सांडत नाही आणि थेट झाडाच्या रसवाहिन्यांपर्यंत पोहोचते.
त्यानंतर एका सलाईनच्या बाटलीमध्ये औषधी द्रावण भरून ती बाटली झाडाच्या वरच्या फांदीवर किंवा विहिरीच्या भिंतीवर सुरक्षितपणे टांगली जाते. सलाईनची नळी त्या छिद्रामध्ये घट्ट बसवून सुई आत टोचली जाते. सलाईनच्या नळीच्या सहाय्याने औषधाचा थेंब थेंब विसर्ग सुरू केला जातो. झाड स्वतःच्या नैसर्गिक रसप्रवाहाद्वारे हे औषध थेट मुळांपर्यंत शोषून घेते, ज्यामुळे विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल आणि झाडाचा प्रत्येक अवयव आतून कोरडा पडेल.
| झाडाचा प्रकार व वय | खोडाचा घेर (इंच) | सलाईन बाटल्यांची संख्या (५०० मिली) | एकूण डिझेल प्रमाण | आवश्यक छिद्रे | वाळण्याचा अंदाजे कालावधी |
|---|---|---|---|---|---|
| लहान रोप (१ ते २ वर्षे) | २ ते ४ इंच | १ बाटली (अर्धा लिटर) | ५०० मिली | १ छिद्र (खोडात खाली) | ७ ते १० दिवस |
| मध्यम झाड (३ ते ५ वर्षे) | ५ ते १० इंच | २ बाटल्या (अर्धा लिटर गुणिले २) | १ लिटर | २ छिद्रे (समोरासमोर) | १० ते १५ दिवस |
| महाकाय जुने झाड (५ वर्षांपेक्षा जास्त) | १० इंचांपेक्षा जास्त | ३ ते ४ बाटल्या (अर्धा लिटर गुणिले ३ ते ४) | १.५ ते २ लिटर | ३ ते ४ छिद्रे (चारही बाजूंनी) | १५ ते २५ दिवस |
३. कृषी तज्ज्ञांची शास्त्रोक्त तीव्र सिस्टेमिक तणनाशक पद्धत (कमी पाणी आणि जास्त प्रमाण)
कृषी विद्यापीठांच्या तज्ज्ञांनुसार, झाडाच्या खोडात औषध सोडताना पाण्याचे प्रमाण नगण्य किंवा अत्यंत कमी असावे आणि तणनाशकाचे प्रमाण जास्त (तीव्र व घट्ट स्वरूपात) असावे. जर पाण्यात जास्त पातळ केले तर औषधाची ताकद कमी होते आणि झाड पुन्हा फुटण्याची शक्यता असते. त्यामुळे थेट तीव्र सिस्टेमिक तणनाशकाचा वापर केल्यास विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल आणि पुन्हा कधीही फुटवा धरणार नाही.
या पद्धतीमध्ये मान्यताप्राप्त सिस्टेमिक तणनाशक (ग्लायफोसेट) थेट बाटलीत भरले जाते. झाड हे तीव्र विषारी अन्नरस म्हणून संपूर्ण खोडात आणि मुळांमध्ये वेगाने ओढून घेते. साधारण पाच ते बारा दिवसांच्या कालावधीत झाडाची पाने पूर्ण पिवळी पडून गळतात आणि मुळांमधील पेशी आतून पूर्ण जळून जातात.
| झाडाचा आकार | सलाईन बाटली क्षमता | तीव्र तणनाशक (ग्लायफोसेट) प्रमाण | पाण्याचे प्रमाण | विसर्ग वेग (ठिबक थेंब) | अंदाजे निकाल |
|---|---|---|---|---|---|
| लहान रोप | ५०० मिली बाटली | १०० मिली तीव्र तणनाशक | शून्य पाणी (थेट तीव्र) | मंद गती (प्रति मिनिट ५ ते ८ थेंब) | ५ ते ८ दिवस |
| मध्यम झाड | ५०० मिली बाटली | २५० ते ३०० मिली तीव्र तणनाशक | शून्य किंवा नाममात्र ५० मिली | मध्यम गती (प्रति मिनिट १० ते १२ थेंब) | ७ ते १० दिवस |
| महाकाय झाड | ५०० मिली च्या २ बाटल्या | ५०० मिली तीव्र तणनाशक (२५० मिली प्रति बाटली) | शून्य पाणी (थेट तीव्र अर्क) | नियंत्रित गती (प्रति मिनिट १५ थेंब) | १० ते १५ दिवस |
या पद्धतीचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे विहिरीच्या दगडी, सिमेंट किंवा काँक्रीटच्या बांधकामाला कोणताही धक्का लागत नाही आणि विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल व आतल्या आत सुकून निर्जीव होईल. एकदा मुळे सुकली की ती काही महिन्यांत कुजून भुगा होतात, ज्यामुळे विहिरीची भिंत मूळ जागेवर सुरक्षित राहते. अधिक माहितीसाठी शेतकरी हेल्पलाईन चे इतर कृषी मार्गदर्शन आणि महाडीबीटी पोर्टल वरील कृषी योजना नक्की पाहाव्यात.
ज्या विहिरीतील झाडाजवळ प्रत्यक्ष जाणे अशक्य आहे, तिथे काय करावे?
अनेक विहिरी अत्यंत खोल असतात, भिंती जीर्ण झालेल्या असतात किंवा झाड अशा अवघड कपारीत असते जिथे प्रत्यक्ष खाली उतरणे जिवावर बेतू शकते. अशा वेळी शेतकऱ्यांनी खाली न उतरता काठावरूनच करावयाचे ४ दूरस्थ उपाय खालीलप्रमाणे आहेत:
१. लांब बांबू किंवा पाईपच्या साहाय्याने थेट फवारा
विहिरीच्या काठावर उभे राहून लांब बांबूला किंवा पाईपला फवारणी पंपाची नोझल घट्ट बांधावी. पंपात तणनाशकाचे घट्ट द्रावण तयार करून थेट झाडाच्या पानांवर आणि खोडावर अचूक फवारा मारावा, ज्यामुळे विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल आणि झाड आतल्या आत वाळेल. फवारा मारताना नोझल अगदी झाडाजवळ नेऊन मारावा, जेणेकरून औषध विहिरीच्या पाण्यात उडणार नाही.
२. विहिरीच्या काठावर आलेल्या वरच्या मुळांवर सलाईन उपचार
वड, पिंपळ किंवा उंबराच्या झाडाची मुख्य मुळे अनेकदा पाण्याच्या शोधात विहिरीच्या वरच्या काठापर्यंत किंवा लगतच्या शेतात जमिनीवर आलेली असतात. जर झाडाच्या खोडाजवळ जाणे शक्य नसेल, तर विहिरीच्या काठावर असलेल्या जाड मुळाला धारदार अवजाराने छाटावे आणि त्या मुळामध्ये छिद्र पाडून तिथेच सलाईनची सुई लावावी. औषध मुळांमधून उलटे शोषले जाऊन विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल आणि विहीर सुरक्षित राहील.
३. दोरीच्या सहाय्याने सलाईन बाटली खाली सोडणे
विहिरीच्या काठावरून मजबूत दोरीला सलाईनची भरलेली बाटली बांधून झाडाच्या मुख्य फांदीवर किंवा खोडाजवळ अचूक अडकवावी. सलाईनची नळी आधीच लांब जोडून घेऊन तिच्या टोकाला वजनदार टोक किंवा सुई जोडून झाडाच्या खाचेत सोडता येते.
४. स्पंज किंवा कापडाचा गोळा औषधात भिजवून सोडणे
एका लांब बांबूच्या टोकाला जाड कापडाचा किंवा स्पंजचा गोळा बांधून तो तीव्र औषधी द्रावणात बुडवावा. हा ओला स्पंज काठावरून झाडाच्या खोडावर आणि ताज्या फांद्यांवर व्यवस्थित घासावा. यामुळे औषध झाडाच्या सालीद्वारे आत शोषले जाते आणि विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल.
विहिरीत खाली उतरताना घ्यावयाची ५-सूत्री कडक सुरक्षितता
जर झाडाजवळ जाणे शक्य असेल आणि खाली उतरायचेच असेल, तर शेतकऱ्यांनी स्वतःच्या जीविताचे रक्षण करत विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल यासाठी काम करताना खालील ५ नियमांचे १००% काटेकोर पालन केले पाहिजे:
१. विषारी वायू तपासणी (मेणबत्ती पद्धत)
जुन्या, झाकलेल्या किंवा कचरा साचलेल्या खोल विहिरींच्या तळाशी प्राणघातक विषारी वायू जमा झालेले असतात. विहिरीत उतरण्यापूर्वी एका दोरीला जळती मेणबत्ती किंवा कंदील बांधून विहिरीच्या तळापर्यंत हळूहळू खाली सोडावा. जर खाली जाताना ज्योत फडफडून विझली, तर विहिरीत प्राणवायूची तीव्र कमतरता आहे आणि विषारी वायू आहे हे निश्चित होते. अशा वेळी विहिरीत अजिबात उतरू नये.
२. मजबूत सुरक्षा बेल्ट आणि दुहेरी दोरी
केवळ एका साध्या दोरीवर विसंबून विहिरीत उतरण्याची चूक कधीही करू नये. शेतकऱ्याने कमरेला आणि छातीला घट्ट पकडणारा सुरक्षा बेल्ट वापरावा. तसेच मुख्य आधार दोरीसोबत एक अतिरिक्त सुरक्षा दोरी बांधलेली असावी, ज्यामुळे एक दोरी घसरली तरी दुसरी दोरी जीव वाचवू शकते आणि विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल यासाठी काम करता येते.
३. काठावर ३ धडधाकट व्यक्तींची मदत
विहिरीत उतरताना शेतामध्ये एकटे कधीही काम करू नये. विहिरीच्या काठावर किमान २ ते ३ निरोगी आणि ताकदवान सहकाऱ्यांनी दोरी घट्ट पकडून उभे राहावे. खाली उतरलेल्या व्यक्तीशी सतत संवाद सुरू ठेवावा.
४. डोक्यावर हेल्मेट आणि हातमोजे
विहिरीच्या भिंती जुन्या असल्याने वरून लहान दगड, चुन्याचे तुकडे किंवा माती निसटून डोक्यावर पडण्याची दाट शक्यता असते. त्यामुळे डोक्यावर मजबूत हेल्मेट असणे सक्तीचे आहे. तसेच ओल्या शेवाळलेल्या दगडांवर घट्ट पकड मिळवण्यासाठी हातात रबर ग्रिप असलेले हातमोजे वापरावेत.
५. पायऱ्यांवर पूर्ण वजन न टाकणे
विहिरीच्या दगडी किंवा काँक्रीटच्या पायऱ्या अनेक वर्षांच्या ओलाव्यामुळे आतून ठिसूळ झालेल्या असतात. पायाखालील पायरी सैल होऊन निखळू नये म्हणून संपूर्ण शरीराचे मुख्य वजन नेहमी सुरक्षित दोरीवरच ठेवावे आणि पाय केवळ तोल सांभाळण्यासाठीच टेकवावेत.
शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?
विहिरीतील झाड नष्ट करताना अनेक शेतकरी अज्ञानाने सलाईनच्या बाटलीत डिझेल, रॉकेल किंवा घातक तेले भरून झाडात सोडतात. शेतकरी बांधवांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे की डिझेल किंवा पेट्रोलियम पदार्थ हे रासायनिक घटक असतात. जर हे डिझेल झाडातून पाझरून विहिरीच्या पाण्यात मिसळले, तर विहिरीचे हजारो लिटर पिण्याचे आणि सिंचनाचे पाणी कायमस्वरूपी दूषित होऊ शकते. डिझेलमुळे पाण्यावर तवंग येतो, विहिरीतील उपयुक्त जिवाणू नष्ट होतात आणि ते पाणी पिकांसाठी वापरल्यास पिकांची मुळे जळून जातात.
त्यामुळे झाडात सलाईन लावताना छिद्राचे तोंड माती किंवा एम-सील लावून पूर्णपणे हवाबंद करा, जेणेकरून औषधाचा एकही थेंब विहिरीच्या पाण्यात टपकणार नाही आणि विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल. पिण्याच्या पाण्याच्या विहिरीमध्ये शक्यतो सेंद्रिय पद्धतीचा किंवा अत्यंत नियंत्रित शास्त्रोक्त तणनाशकाचाच वापर करावा.
झाड पूर्णपणे सुकल्यानंतर विहिरीचे पाणी एकदा पूर्णपणे उपसून टाकावे. त्यानंतर विहिरीच्या पाण्यात योग्य प्रमाणात पोटॅशियम परमँगनेट किंवा ब्लिचिंग पावडर टाकून विहीर निर्जंतुक करून घ्यावी. तसेच झाडाची मुळे कुजल्यानंतर मोकळ्या झालेल्या दगडी किंवा काँक्रीटच्या फटींमध्ये सिमेंटचे प्लास्टर करून विहिरीची भिंत मजबूत करून घ्यावी. शेतातील विहिरीवरून अखंड सिंचन मिळवण्यासाठी मागेल त्याला सौर कृषी पंप योजना अंतर्गत मिळणारे थेट शासकीय अनुदान व अर्जाची पद्धत नक्की जाणून घ्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न १: सलाईन लावल्यानंतर विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल का आणि किती दिवस लागतात?
उत्तर: होय, सलाईनच्या साहाय्याने औषध थेट मुळांपर्यंत पोहोचल्याने विहिरीतील झाड मुळासकट सुकेल. झाडाच्या प्रजातीनुसार सुबाभूळ ५ ते ८ दिवसांत, पिंपळ ८ ते १२ दिवसांत तर वड आणि बाभूळ १० ते १५ दिवसांत पूर्णपणे सुकतात. उन्हाळ्यात हा निकाल अधिक जलद मिळतो.
प्रश्न २: झाड वाळल्यानंतर लगेच मुळे ओढून काढावीत का?
उत्तर: नाही. झाड वाळल्यानंतर लगेच मुळे जोराने ओढून काढू नयेत, कारण त्यामुळे सैल झालेले विहिरीचे दगड किंवा काँक्रीट निखळून भिंत कोसळू शकते. मुळे पूर्णपणे कुजून भुगा होईपर्यंत थांबावे किंवा केवळ बाहेर आलेला भाग कापावा.
प्रश्न ३: विहिरीच्या पाण्यात औषध गळू नये म्हणून काय करावे?
उत्तर: झाडाच्या खोडात पाडलेले छिद्र चाळीस अंशाच्या कोनात खाली असावे आणि सलाईनची सुई टोचल्यानंतर त्या छिद्राभोवती एम-सील किंवा चिकट माती लावून ते पूर्णपणे सील करावे.
प्रश्न ४: ज्या झाडाजवळ जाता येत नाही त्यावर कोणता उपाय सर्वोत्तम?
उत्तर: लांब बांबूच्या साहाय्याने तणनाशकाचा अचूक फवारा मारणे किंवा विहिरीच्या काठावर आलेल्या वरच्या मुळांमध्ये सलाईन लावणे हा सर्वोत्तम आणि सुरक्षित उपाय ठरतो.
प्रश्न ५: विहिरीत विषारी वायू आहे हे कसे ओळखायचे?
उत्तर: दोरीला जळती मेणबत्ती बांधून विहिरीत खाली सोडावी. जर ज्योत विझली तर विहिरीत विषारी वायू किंवा प्राणवायूची कमतरता आहे हे सिद्ध होते; अशा वेळी खाली उतरू नये.