शेताच्या बांधावर कोणती ५ झाडे लावावीत? बांधावरून लाखो रुपये कमवण्याचा कृषी सल्ला

शेताच्या बांधावरील शेती: पडीक जागेतून शाश्वत लक्षाधीश होण्याचा राजमार्ग

महाराष्ट्रात सरासरी शेतकऱ्याकडे २ ते ५ एकर शेतजमीन असते. या शेताच्या चारही बाजूंच्या बांधांची लांबी मोजल्यास ती सहज १,००० ते २,५०० धावत्या फुटांपर्यंत भरते. बहुतांश शेतांचे बांध हे केवळ गवत, काटेरी झुडपे किंवा निरुपयोगी झाडांनी व्यापलेले असतात, ज्यातून शेतकऱ्याला कोणताही आर्थिक फायदा होत नाही उलट तणांचा प्रादुर्भाव मुख्य पिकात वाढतो. ही पडीक जागा योग्य नियोजनाने सोन्यासारखी पिकवता येते.

कृषी शास्त्रज्ञांच्या मते, शेताच्या बांधाचा योग्य वापर करून जर बहुवर्षीय, मूल्यवान फळझाडे आणि इमारती लाकडाची झाडे शास्त्रोक्त पद्धतीने लावली, तर मुख्य पिकाच्या उत्पन्नाला कोणताही धक्का न लावता केवळ बांधावरून दरवर्षी ₹२ ते ₹५ लाख रुपयांचे अतिरिक्त हमखास उत्पन्न मिळवता येते. या पद्धतीला कृषी-वनीकरण असे म्हटले जाते. बांधावरील झाडे दुष्काळातही शेतकऱ्याला आर्थिक आधार देतात आणि उत्पन्नाचा नियमित स्रोत निर्माण करतात.

बांधावर झाडे लावताना मुख्य पिकावर सावली पडणार नाही, झाडांची मुळे मुख्य शेतातील अन्नद्रव्ये शोषून घेणार नाहीत आणि कमी पाण्यात व किमान देखभालीत भरघोस उत्पन्न मिळेल अशा ५ सर्वोत्तम झाडांची निवड करणे अत्यंत गरजेचे असते. आज आपण अशा ५ झाडांची संपूर्ण लागवड पद्धत, खत व्यवस्थापन आणि अर्थशास्त्र पाहणार आहोत. योग्य झाडांची निवड हीच यशाची गुरुकिल्ली ठरते.

बांधावरील झाडांमुळे शेताची सुपीक माती पावसाच्या पाण्यात वाहून जाण्यापासून वाचते. तसेच उन्हाळ्यात वेगाने वाहणाऱ्या उष्ण वाऱ्यांचा वेग रोखला जातो, ज्यामुळे मुख्य शेतातील पिकांचे पाण्याचे बाष्पीभवन ३० टक्क्यांनी कमी होते. या नैसर्गिक कुंपणामुळे शेताचे रक्षण होते आणि शेतातील जैवविविधता वाढते.

बांधावरील झाडांच्या मुळांमुळे जमिनीतील पाझर वाढतो आणि भूजल पातळी सुधारण्यास मदत होते. चला तर मग पाहूया बांधावर लावण्यासाठी कोणती ५ झाडे सर्वात जास्त फायदेशीर ठरतात आणि त्यांची लागवड कशी करावी.

बांधावर लावण्यासाठी सर्वोत्तम ५ झाडे व त्यांची सविस्तर वैशिष्ट्ये

या पाचही झाडांची निवड अत्यंत विचारपूर्वक करण्यात आली आहे. शेवगा आणि सीताफळ ही झाडे अवघ्या १ ते २ वर्षांत उत्पन्न देण्यास सुरुवात करतात, ज्यामुळे सुरुवातीचा खर्च निघतो. आवळा आणि बांबू हे मध्यम कालावधीत नियमित शाश्वत उत्पन्न देतात, तर सागवान ही १० ते १२ वर्षांनंतर लाखो रुपयांची एकरकमी मुदत ठेव ठरते.

शेवग्याची ओडीसी-३ ही जात रोगप्रतिकारक असून शेंगांची लांबी दीड ते दोन फूट असते आणि शेंगा चवीला गोड असतात. आवळ्याची एन.ए.-७ ही जात मोठ्या आकाराच्या फळांसाठी आणि आयुर्वेदिक प्रक्रियेसाठी अत्यंत लोकप्रिय आहे. सीताफळाची एनएमके-१ गोल्डन ही जात मोठ्या आकाराच्या गरयुक्त फळांसाठी बाजारात उच्च भाव मिळवते.

बांबूच्या मानगा आणि भीमा जातींना कागद कारखाने, फर्निचर उद्योग आणि अगरबत्ती कारखान्यांकडून वर्षभर मोठी मागणी असते. सागवान झाडांची खोडे सरळ वाढतात आणि त्यांच्या लाकडाला बाजारात प्रचंड किंमत मिळते.

प्रत्येक झाडाची स्वतःची अशी परिसंस्थीय भूमिका असते. बांबूमुळे जमिनीतील हवेतील कार्बन शोषून घेतला जातो आणि हवा शुद्ध राहते. सीताफळ आणि आवळ्यामुळे मित्रकीटक आणि पक्ष्यांचा वावर वाढतो.

१. शेवगा लागवड व बहार नियोजन (वर्ष १ पासून दरमहा उत्पन्न)

शेवगा हे बांधावरील लागवडीसाठी सर्वात वेगाने नफा देणारे झाड आहे. ओडीसी-३ या वाणाची लागवड केल्यानंतर अवघ्या ६ व्या महिन्यापासून शेंगा लागण्यास सुरुवात होते. शेवग्याला वर्षातून दोन बहार येतात (सप्टेंबर-ऑक्टोबर आणि फेब्रुवारी-मार्च). प्रत्येक झाडापासून एका बहारात २० ते २५ किलो आणि वर्षाला ४० ते ५० किलो शेंगांचे उत्पादन मिळते.

शेवग्याच्या झाडाची उंची नियंत्रणात ठेवण्यासाठी लागवडीनंतर ३ महिन्यांनी झाडाचा मुख्य शेंडा जमिनीपासून ३ फुटांवर छाटावा. यामुळे झाडाला बाजूने भरपूर फांद्या फुटतात आणि झाड झुडूपसारखे वाढते. शेवग्याच्या शेंगा काढताना हात पोहोचेल अशा उंचीवर झाड राहिल्याने काढणीचा खर्च अत्यंत कमी होतो.

शेवग्याच्या पानांची वाळवून पावडर बनवली तर त्या पावडरला आंतरराष्ट्रीय बाजारात सुपरफूड म्हणून प्रचंड मागणी आहे. शेंगांव्यतिरिक्त पानांची विक्री करूनही शेतकरी अतिरिक्त उत्पन्न मिळवू शकतात.

२. सीताफळ लागवड: कोरडवाहू भागातील हमखास गोड नफा

सीताफळ हे अत्यंत कमी पाण्यावर आणि खडकाळ जमिनीतही उत्तम येणारे फळपीक आहे. एनएमके-१ गोल्डन किंवा बाळानगर या वाणाची रोपे बांधावर १२ फुटांच्या अंतराने लावावीत. या झाडाला जनावरे तोंड लावत नाहीत, त्यामुळे बांधावर कुंपण नसले तरी सीताफळाची झाडे पूर्णपणे सुरक्षित राहतात.

लागवडीनंतर दुसऱ्या वर्षापासून सीताफळाची फळे सुरू होतात. तिसऱ्या वर्षापासून एका झाडापासून २५ ते ३० किलो दर्जेदार फळे मिळतात. दसरा आणि दिवाळीच्या काळात सीताफळाला बाजारात ₹६० ते ₹१०० प्रति किलो भाव मिळतो. एका झाडापासून वर्षाला ₹१,५०० ते ₹२,५०० रुपयांचे निव्वळ उत्पन्न सहज मिळते.

सीताफळावर मिलीबग आणि फळमाशीचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी फळे लिंबाएवढी असताना सेंद्रिय कडुनिंब अर्काची फवारणी करावी. फळांचा आकार मोठा होण्यासाठी पोटॅशयुक्त विद्राव्य खतांचा डोस द्यावा.

३. आवळा लागवड: २५ वर्षांची शाश्वत आरोग्यदायी पेन्शन

आवळा हे दीर्घायुषी आणि अत्यंत काटक फळझाड आहे. एन.ए.-७ (नीलम) या वाणाची लागवड १५ फुटांच्या अंतराने करावी. आवळ्याच्या झाडाला जास्त पाण्याची गरज नसते. तिसऱ्या वर्षापासून उत्पादन सुरू होऊन पुढील २५ ते ३० वर्षे नियमित फळे मिळतात.

एका पूर्ण वाढ झालेल्या आवळ्याच्या झाडापासून ६० ते ८० किलो फळे मिळतात. आवळा प्रक्रिया उद्योग, च्यवनप्राश कारखाने आणि लोणचे उत्पादकांकडून आवळ्याला थेट शेतातून मागणी असते. प्रति झाड ₹१,५०० ते ₹२,००० रुपयांचे हमखास उत्पन्न मिळते.

आवळ्याची फळे नोव्हेंबर ते जानेवारी दरम्यान काढणीस तयार होतात. हिवाळ्यात जेव्हा इतर पिकांचे काम कमी असते, तेव्हा आवळा काढणीतून शेतकऱ्यांना चांगला पैसा हातात मिळतो.

४. बांबू लागवड: बांधावर नैसर्गिक हिरवे कुंपण व दरवर्षी तोडणी

शेताच्या बांधावर बांबूची मानगा किंवा भीमा जात लावल्यास ते केवळ आर्थिक उत्पन्न देत नाही, तर शेताचे वादळी वाऱ्यापासून आणि मोकाट जनावरांपासून १००% संरक्षण करणारे अभेद्य कुंपण बनते. बांबूची लागवड १२ फुटांच्या अंतराने करावी.

चौथ्या वर्षापासून बांबूची तोडणी सुरू होते. एका बेटापासून दरवर्षी ६ ते १० मजबूत बांबू मिळतात. स्थानिक बाजारात एका बांबूला ₹८० ते ₹१२० भाव मिळतो. ३० बांबूच्या बेटांमधून दरवर्षी ₹२५,००० रुपयांचे उत्पन्न विनासायास मिळते.

बांबू तोडल्यानंतर पुन्हा त्याच मुळांमधून नवीन कोंब फुटतात, त्यामुळे एकदा लावलेला बांबू पुढील ४० वर्षे अविरत उत्पादन देत राहतो. याला कोणत्याही खतांची किंवा औषधांची गरज भासत नाही.

५. सागवान लागवड: १० वर्षांची कोट्यवधी रुपयांची मुदत ठेव

सागवान हे जगातील सर्वात मौल्यवान इमारती लाकूड मानले जाते. टिश्यू कल्चर सागवानाची रोपे बांधावर ८ ते १० फुटांच्या अंतराने लावावीत. सरळ वाढणारे हे झाड मुख्य शेतात कमीत कमी सावली पाडते.

१० ते १२ वर्षांत सागवानाचे खोड ४ ते ५ फूट घेर गाठते. एका झाडापासून १० ते १५ घनफूट दर्जेदार लाकूड मिळते, ज्याची बाजारभावाप्रमाणे किंमत ₹२५,००० ते ₹३५,००० रुपये असते. ५० झाडांमधून १० वर्षांनंतर ₹१२ ते १५ लाख रुपयांचे एकरकमी भांडवल तयार होते.

सागवानाच्या झाडांची सुरुवातीची ३ वर्षे नियमित छाटणी करावी, जेणेकरून खोड सरळ वर वाढेल आणि बाजूच्या फांद्या कमी राहतील.

१,००० फूट लांबीच्या बांधावरील लागवड रचना व पद्धत

१,००० फूट लांबीच्या शेतबांधावर लागवड करताना मे महिन्यामध्ये २ बाय २ फुटांचे खड्डे खोदून ठेवावेत. उन्हामध्ये खड्डे तापू दिल्याने मातीतील हानिकारक बुरशी आणि कीटकांची अंडी नष्ट होतात. जूनमध्ये पावसाळ्याच्या सुरुवातीला खड्ड्यांमध्ये ५ किलो शेणखत, १ किलो गांडूळ खत, १०० ग्रॅम निंबोळी पेंड आणि ५० ग्रॅम ट्रायकोडर्मा मिसळून खड्डे भरावेत.

दक्षिण-उत्तर दिशेच्या बांधावर शेवगा आणि सीताफळ लावावे, जेणेकरून मुख्य शेतावर सावलीचा प्रश्न निर्माण होत नाही. पश्चिम दिशेच्या बांधावर बांबू किंवा सागवान लावल्यास ते वाऱ्याचा वेग रोखणारे म्हणून काम करतात, ज्यामुळे मुख्य पिकाचे वादळी वाऱ्यापासून संरक्षण होते. झाडांची दिशा आणि अंतर योग्य ठेवल्यास सावलीची समस्या १००% टळते.

रोपांची लागवड केल्यानंतर लगेच भरपूर पाणी द्यावे. सुरुवातीच्या पहिल्या वर्षी झाडांना आळे पद्धतीने पाणी द्यावे किंवा मुख्य शेतातील ठिबक सिंचनाची एक लॅटरल लाईन बांधावरून फिरवून ठिबकद्वारे पाणी द्यावे. उन्हाळ्यात दर १० ते १५ दिवसांनी पाणी दिल्यास झाडांची वाढ अत्यंत जोमदार होते.

५ वर्षांचे आर्थिक उत्पन्न विश्लेषण व उत्पन्न गणित

१,००० फूट बांधावर १०० शेवग्याची झाडे, ३० आवळ्याची झाडे, ५० सागवानाची झाडे, ३० बांबूचे बेट आणि ४० सीताफळाची झाडे लावल्यास मिळणारे आर्थिक उत्पन्न खालीलप्रमाणे आहे.

या उत्पन्नासाठी शेतकऱ्याला कोणताही स्वतंत्र जमीन महसूल किंवा अतिरिक्त मशागत करावी लागत नाही. शेतातील पडीक बांधाचा वापर करून दरमहा सरासरी ₹२०,००० रुपयांची शाश्वत पेन्शन सुरू होते. तसेच १० ते १२ वर्षांनंतर ५० सागवानाच्या झाडांमधून मिळणारे ₹१२ ते १५ लाख रुपये मुलांचे उच्च शिक्षण किंवा घराच्या बांधकामासाठी मोठी रक्कम उपलब्ध करून देतात.

फळांची स्थानिक बाजारात थेट विक्री करावी किंवा प्रक्रिया उद्योगांना पुरवठा करावा. शेवग्याची पाने सुकवून पावडर बनवून विकल्यास अतिरिक्त मूल्यवर्धन साध्य होते. बांधावरील बांबू शेतातील मांडव, कुंपण आणि अवजारांसाठी घरच्या घरी उपयुक्त ठरतो.

कायदेशीर बाबी व शेजाऱ्यासोबतचे वाद टाळण्याचे नियम

शेताच्या बांधावर झाडे लावताना शेजारील शेतकऱ्यासोबत कोणताही वाद होणार नाही याची खबरदारी घेणे कायदेशीरदृष्ट्या आवश्यक आहे. महाराष्ट्र जमीन महसूल संहितेनुसार, झाडांची सावली शेजारच्या पिकावर पडू नये म्हणून सामाईक बांधाच्या मध्यापासून किमान ३ ते ५ फूट आत आपल्या स्वतःच्या जमिनीत झाडे लावावीत.

झाडांच्या फांद्या शेजारच्या शेतात वाढल्यास नियमित छाटणी करून त्या आपल्या हद्दीत ठेवाव्यात. शेवगा आणि सीताफळाची दरवर्षी छाटणी केल्याने झाडांचा विस्तार नियंत्रणात राहतो आणि नवीन फुटव्यांवर शेंगा व फळांचे उत्पादन दुप्पट होते. सामंजस्याने घेतलेली खबरदारी भविष्यातील वाद टाळते.

बांधावरील झाडांचे ठिबक सिंचन व विद्राव्य खत वेळापत्रक

बांधावरील झाडांना नियमित पाणी देण्यासाठी मुख्य शेतातील ठिबक सिंचन उपमुख्य लाईनवरून १६ मिमीची एक स्वतंत्र लॅटरल लाईन बांधावर टाकावी. प्रत्येक झाडाच्या बुंध्यापासून १ फूट अंतरावर ४ लिटर प्रति तास विसर्गाचे दोन ऑनलाइन ड्रिपर्स बसवावेत. यामुळे उन्हाळ्यातही झाडांना पुरेसा ओलावा मिळतो आणि पाण्याची एक थेंबही नासाडी होत नाही.

पावसाळा संपल्यानंतर ऑक्टोबर ते मे दरम्यान दर महिन्याला प्रति झाड ५० ग्रॅम १९:१९:१९ किंवा १२:६१:०० हे विद्राव्य खत पाण्यात विरघळवून दिल्यास झाडांची वाढ तिप्पट वेगाने होते. वर्षातून एकदा मे महिन्यात प्रत्येक झाडाभोवती खड्डा खोदून ५ किलो चांगले कुजलेले शेणखत आणि १०० ग्रॅम निंबोळी पेंड मिसळावी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न १: बांधावरील झाडांमुळे मुख्य पिकाचे नुकसान होते का?
उत्तर: नाही. शेवगा, आवळा आणि सीताफळ यांची मुळे जमिनीत खोल जातात आणि नियमित छाटणी केल्यास सावली पडत नाही, उलट जमिनीची धूप थांबून फायदा होतो.

प्रश्न २: बांधावरील झाडांना पाण्याची सोय कशी करावी?
उत्तर: मुख्य शेतातील ठिबक सिंचनाची एक लॅटरल लाईन बांधावरून नेऊन प्रति झाड ४ लिटर प्रति तास ड्रिपर बसवल्यास अत्यंत कमी पाण्यात ही झाडे उत्कृष्ट वाढतात.

प्रश्न ३: शेवग्याची छाटणी केव्हा करावी?
उत्तर: शेवग्याच्या शेंगांचा बहार संपल्यानंतर मे-जून महिन्यात झाड जमिनीपासून ३ ते ४ फुटांवर छाटावे, ज्यामुळे पावसाळ्यात भरपूर नवीन फांद्या फुटतात.

प्रश्न ४: बांबू लागवडीसाठी शासनाचे अनुदान मिळते का?
उत्तर: होय. अटल बांबू समृद्धी योजना आणि राष्ट्रीय बांबू मिशन अंतर्गत प्रति रोप शासकीय अनुदान मिळते.

प्रश्न ५: सागवानाची झाडे बांधावर लावल्यास तोडण्यासाठी वन विभागाची परवानगी लागते का?
उत्तर: स्वतःच्या शेतातील आणि महसूल नोंदीवर असलेल्या सागवान झाडांची तोडणी करताना स्थानिक वनपरिक्षेत्र अधिकारी कडून साध्या अर्जाद्वारे तोडणी व वाहतूक परवाना मिळतो.