सोयाबीन बीजप्रक्रिया: FIR पद्धतीचा वापर कसा करावा? भरघोस उत्पादनासाठी शास्त्रोक्त गाईड

सोयाबीन FIR बीजप्रक्रिया: पेरणीपूर्वीचा सर्वात स्वस्त व खात्रीशीर विमा

महाराष्ट्रात खरीप हंगामात सोयाबीन हे शेतकऱ्यांचे प्रमुख नगदी पीक आहे. मात्र, दरवर्षी पेरणीनंतर बियाणे न उगवणे, रोपांची मर होणे, खोडमाशी आणि चक्रीभुंग्याचा प्रादुर्भाव झाल्यामुळे हजारो शेतकऱ्यांचे एकरी उत्पादन ५० टक्क्यांपर्यंत घटते. या सर्व समस्यांचे मुख्य कारण म्हणजे शेतकरी बियाण्यांवर कोणतीही प्रक्रिया न करता थेट पेरणी करतात. ही घाई शेतकऱ्यांना प्रचंड महागात पडते आणि संपूर्ण हंगाम वाया जातो.

कृषी विद्यापीठांच्या संशोधनानुसार, पेरणीपूर्वी केवळ १५ ते २० मिनिटे वेळ देऊन केलेली शास्त्रोक्त बीजप्रक्रिया सोयाबीन पिकाला सुरुवातीच्या ३० ते ४० दिवसांत सर्व प्रकारच्या बुरशीजन्य रोगांपासून आणि कीटकांच्या हल्ल्यापासून संपूर्ण संरक्षण देते. या अत्यंत परिणामकारक पद्धतीला FIR बीजप्रक्रिया असे म्हटले जाते. ही पद्धत प्रत्येक शेतकऱ्याने अंगीकारली पाहिजे.

केवळ ₹१०० ते ₹१५० प्रति एकर खर्चात केली जाणारी ही प्रक्रिया सोयाबीन पिकाची उगवण क्षमता ९० टक्क्यांपर्यंत वाढवते आणि एकरी उत्पादनात किमान २ ते ३ क्विंटलची थेट वाढ करते. आजच्या या लेखात आपण FIR बीजप्रक्रियेची अचूक क्रमवारी, औषध प्रमाण, जिवाणू संवर्धन आणि शेतकऱ्यांनी घ्यावयाची काळजी सविस्तर पाहणार आहोत. कमी खर्चात भरघोस उत्पादनाचा हा राजमार्ग आहे.

सोयाबीन पिकाचे बियाणे अत्यंत नाजूक असते. जमिनीतील ओलावा कमी-जास्त झाल्यास बुरशीचा हल्ला होतो. FIR प्रक्रियेमुळे बियाण्याभोवती एक संरक्षक कवच तयार होते, जे प्रतिकूल परिस्थितीतही बियाण्याचे पोषण व रक्षण करते. पेरणीनंतर बियाणे कुजण्याचा धोका यामुळे १००% टळतो.

जमिनीतील रोगाणू आणि किडी हे उगवणाऱ्या कोवळ्या अंकुराला संपवून टाकतात. FIR प्रक्रियेमुळे बियाण्याला सुरुवातीच्या नाजूक अवस्थेत अभेद्य ढाल मिळते, ज्यामुळे झाड सशक्तपणे वाढते.

FIR पद्धत म्हणजे काय? अचूक क्रमवारी व कार्यपद्धती

FIR ही इंग्रजी आद्याक्षरांवरून तयार केलेली एक शास्त्रीय क्रमवारी आहे. यामधील क्रम कधीही बदलू नये. जर जिवाणू संवर्धन आधी लावले आणि नंतर रासायनिक बुरशीनाशक लावले तर औषधातील रसायनांमुळे उपयुक्त जिवाणू मरून जातात. त्यामुळे आधी F (बुरशीनाशक), नंतर I (कीटकनाशक) आणि सर्वात शेवटी R (रायझोबियम) अशीच क्रमवारी ठेवावी.

बुरशीनाशकामुळे जमिनीतील फ्युजॅरियम, पिथियम आणि रायझोक्टोनिया या हानिकारक बुरशींपासून रोगाचा प्रसार रोखला जातो. कीटकनाशकामुळे सुरुवातीच्या अवस्थेत येणाऱ्या खोडमाशीचा प्रादुर्भाव पूर्णपणे थांबतो. खोडमाशी पिकाच्या मुख्य खोडात शिरून झाड सुकवते, पण थायमेथॉक्झाममुळे झाडाला आंतरप्रवाही संरक्षण मिळते.

रायझोबियम जिवाणूंमुळे मुळांवर गाठी तयार होऊन झाड स्वतःचे नत्र स्वतः तयार करते, ज्यामुळे रासायनिक खतांची मोठी बचत होते. PSB मुळे जमिनीत न विरघळलेला स्फुरद पिकाला सहज उपलब्ध होतो.

बीजप्रक्रिया करण्याची प्रत्यक्ष कृती व सावलीत वाळवण्याची पद्धत

सोयाबीनचे बियाण्याचे आवरण अत्यंत नाजूक आणि पातळ असते. बियाणे जास्त चोळल्यास किंवा आपटल्यास त्याची उगवण क्षमता नष्ट होते. म्हणून बियाणे स्वच्छ ताडपत्रीवर किंवा गोणपाटावर पातळ पसरावे. बियाण्याला हाताळताना अत्यंत हळुवारपणे हाताळावे.

प्रथम बुरशीनाशक पावडर थोडे पाणी शिंपडून बियाण्याला हलक्या हाताने चोळावे. त्यानंतर कीटकनाशक (थायमेथॉक्झाम) मिसळावे. सर्वात शेवटी कोमट पाण्यात गूळ विरघळवून त्याचा थंड लेप बियाण्यावर शिंपडावा आणि त्यावर रायझोबियम व PSB जिवाणू संवर्धन मिसळावे. गूळ चिकटपणा आणि जिवाणूंना पोषण देतो.

प्रक्रिया केलेले बियाणे नेहमी झाडाच्या किंवा घराच्या थंड सावलीत ३० मिनिटे वाळवावे. बियाणे कडक उन्हामध्ये कधीही वाळवू नये, कारण उन्हामुळे रायझोबियम जिवाणू तात्काळ मरतात आणि बियाण्याची उगवण क्षमता घटते. वाळल्यानंतर लगेच त्याच दिवशी पेरणी करावी.

पेरणी करताना टोकण यंत्र किंवा ट्रॅक्टर चलित पेरणी यंत्राचे दात बियाण्याला इजा करणार नाहीत अशा प्रकारे ॲडजस्ट करावेत. योग्य खोलीवर (३ ते ४ सेंमी) बियाणे पडेल याची खात्री करावी.

संशोधन निष्कर्ष व आर्थिक नफा

ICAR-भारतीय सोयाबीन संशोधन संस्था (IISR इंदूर) आणि वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ (VNMKV परभणी) यांच्या संयुक्त प्रयोगांनुसार, FIR बीजप्रक्रिया केलेल्या शेतामध्ये रोपांची संख्या १००% एकसारखी राहते. सुरुवातीच्या ३० दिवसांत खोडमाशीचा प्रादुर्भाव न झाल्याने झाडांची वाढ जोमदार होते.

रायझोबियम जिवाणूंमुळे हवेतील नत्र जमिनीत स्थिरावतो, ज्यामुळे युरिया खताची २० किलोपर्यंत बचत होते. प्रति एकर अवघ्या ₹१२० रुपयांच्या बीजप्रक्रियेमुळे काढणीच्या वेळी सरासरी २ ते ३.५ क्विंटल अतिरिक्त सोयाबीन उत्पादन मिळते, ज्याचे बाजारमूल्य ₹१०,००० ते ₹१५,००० रुपये असते. थोडी खबरदारी शेतकऱ्याला मोठा आर्थिक नफा मिळवून देते.

रासायनिक कीटकनाशकांच्या सुरुवातीच्या महागड्या फवारण्या टळल्याने पर्यावरणाचे रक्षण होते आणि शेतातील मधमाश्या व मित्रकीटकांचे संवर्धन होते.

सोयाबीन बियाण्याची शास्त्रीय शरीररचना व नाजूक बीजावरण

सोयाबीनचे बियाणे हे इतर कडधान्य किंवा तृणधान्यांच्या तुलनेत अत्यंत संवेदनशील असते. सोयाबीनच्या बियाण्यावरील आवरण (Seed Coat) अत्यंत पातळ असते आणि त्याखालील भ्रूण (Embryo) अगदी वरच्या थरावर स्थित असतो. बियाणे पोत्यातून ओतताना, आपटताना किंवा मळणी यंत्रात जास्त वेगाने फिरवल्यास या भ्रूणाला सूक्ष्म अंतर्गत इजा होते, ज्यामुळे बियाणे दिसायला चांगले दिसले तरी त्याची उगवण क्षमता पूर्णपणे नष्ट झालेली असते.

पेरणीच्या वेळी जमिनीत बुरशीचे प्रमाण जास्त असल्यास किंवा पावसाचा खंड पडून जमीन कोरडी पडल्यास बियाण्याला बुरशीचा प्रादुर्भाव होतो. यासाठी पेरणीपूर्वी रासायनिक व जैविक बीजप्रक्रिया करणे हाच एकमेव खात्रीशीर मार्ग आहे. बियाण्यावर औषधाचा पातळ एकसारखा लेप बसल्यामुळे जमिनीतील हानिकारक सूक्ष्मजीव बियाण्याच्या आत प्रवेश करू शकत नाहीत.

रासायनिक बुरशीनाशक वि. जैविक ट्रायकोडर्मा: काय वापरावे?

शेतकऱ्यांच्या मनात अनेकदा संभ्रम असतो की रासायनिक बुरशीनाशक वापरावे की जैविक ट्रायकोडर्मा वापरावे. जर शेतात मागील वर्षी कॉलर रॉट किंवा मूळकुज रोगाचा तीव्र प्रादुर्भाव झाला असेल, तर कार्बोक्सिन ३७.५% + थायरम ३७.५% (विटाव्हॅक्स पॉवर) ३ ग्रॅम प्रति किलो या रासायनिक बुरशीनाशकाचा वापर करावा.

जर शेतकरी पूर्णपणे सेंद्रिय किंवा नैसर्गिक शेती करत असतील, तर ट्रायकोडर्मा व्हिरिडी किंवा ट्रायकोडर्मा हार्झियानम हे जैविक बुरशीनाशक ५ ते १० ग्रॅम प्रति किलो या प्रमाणात वापरावे. ट्रायकोडर्मा ही एक मित्र बुरशी आहे जी हानिकारक बुरशींच्या भोवती वेढा घालून त्यांना खाऊन टाकते आणि मुळांभोवती संरक्षक जाळे तयार करते. मात्र रासायनिक बुरशीनाशक आणि जैविक ट्रायकोडर्मा कधीही एकत्र मिसळू नये.

थायमेथॉक्झाम ३०% एफ.एस. चे कीड नियंत्रण व खोडमाशी जीवनचक्र

सोयाबीन उगवल्यानंतर पहिल्या १५ ते २५ दिवसांत खोडमाशी (Stem Fly) आणि चक्रीभुंगा (Girdle Beetle) यांचा प्रादुर्भाव सर्वाधिक होतो. खोडमाशी पानांच्या देठावर अंडी घालते. अंड्यातून बाहेर पडलेली अळी खोडात शिरून आतील गाभा पोखरते, ज्यामुळे झाडाचा अन्नपुरवठा खंडित होतो आणि झाड सुकून मरते.

थायमेथॉक्झाम ३०% एफ.एस. हे एक उत्कृष्ट आंतरप्रवाही कीटकनाशक आहे. बियाण्यावर याची प्रक्रिया केल्यावर औषध अंकुरामधून संपूर्ण रोपाच्या पेशींमध्ये पसरते. जेव्हा खोडमाशी किंवा रसशोषक कीड पानांवर किंवा खोडावर हल्ला करते, तेव्हा औषधाच्या प्रभावामुळे कीड तात्काळ नष्ट होते. यामुळे पिकाला सुरुवातीच्या ३० ते ३५ दिवसांपर्यंत कोणत्याही महागड्या रासायनिक फवारणीची गरज भासत नाही.

रायझोबियम जॅपोनिकम व स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू (PSB) चे कार्य

सोयाबीन हे द्विदल पीक असल्याने त्याच्या मुळांवर हवेतील नत्र शोषून घेणाऱ्या गाठी तयार होतात. या गाठींची निर्मिती वेगाने व्हावी यासाठी ‘रायझोबियम जॅपोनिकम’ या विशिष्ट जिवाणू संवर्धनाची प्रक्रिया केली जाते. प्रति किलो बियाण्याला २५ ग्रॅम रायझोबियम लावल्यास मुळांवर गुलाबी रंगाच्या लाखो सशक्त गाठी तयार होतात.

याशिवाय स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू (PSB) जमिनीत स्थिर असलेला अविद्राव्य स्फुरद विरघळवून पिकाला उपलब्ध करून देतात. यामुळे पिकाची मुळे खोलवर पसरतात, खोड जाड होते आणि झाडाला शेंगांची संख्या ३० टक्क्यांनी वाढते. परिणामी रासायनिक खतांचा खर्च कमी होऊन जमिनीची सुपीकता टिकून राहते.

बीजप्रक्रिया करताना शेतकऱ्यांनी घ्यावयाची १० महत्त्वाची खबरदारी

१. बियाणे कधीही लोखंडी घमेल्यात किंवा खताच्या रिकाम्या गोणीवर चोळू नये; स्वच्छ प्लास्टिक ताडपत्रीचाच वापर करावा.
२. औषध मिसळताना हातावर रबरचे हातमोजे वापरावेत आणि बियाणे अत्यंत हलक्या हाताने घोळावे.
३. गुळाचे पाणी नेहमी थंड झाल्यावरच जिवाणू संवर्धन मिसळावे, गरम पाण्यात जिवाणू मरतात.
४. प्रक्रिया केलेले बियाणे नेहमी सावलीत सुकवावे; कडक उन्हात वाळवण्यास सक्त मनाई आहे.
५. बियाणे सुकल्यानंतर त्याच दिवशी पेरणी करावी; २ ते ३ दिवस साठवून ठेवू नये.
६. रासायनिक बुरशीनाशक, कीटकनाशक आणि जैविक जिवाणू यांची FIR हीच क्रमवारी ठेवावी.
७. टोकण यंत्राने पेरणी करताना बियाणे जास्त खोल (४ सेंमीपेक्षा जास्त) पडणार नाही याची दक्षता घ्यावी.
८. जमिनीत पुरेसा ओलावा (किमान १०० मिमी पाऊस) झाल्याशिवाय पेरणी करू नये.
९. बियाण्याला कोणतीही भेसळ नसल्याची आणि उगवण क्षमता ७०% पेक्षा जास्त असल्याची खात्री करावी.
१०. उरलेले औषध किंवा पाण्याचे भांडे शेतातील विहिरीच्या किंवा पिण्याच्या पाण्याच्या स्रोताजवळ धुवू नये.

कृषी संशोधन संस्थांचे निष्कर्ष व विद्यापीठ शिफारशी

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (राहुरी), डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (अकोला) आणि वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ (परभणी) यांच्या संयुक्त शिफारशीनुसार सोयाबीन पिकात FIR बीजप्रक्रिया करणे बंधनकारक मानले गेले आहे. ICAR च्या अखिल भारतीय सोयाबीन संशोधन प्रकल्पाच्या प्रयोगांती असे सिद्ध झाले आहे की, बीजप्रक्रिया केलेल्या शेतामध्ये रोपांची घनता एकरी १.२ ते १.४ लाख झाडे टिकून राहते.

विद्यापीठाच्या अहवालानुसार, बीजप्रक्रियेमुळे प्रति हेक्टरी उत्पादन ४ ते ५ क्विंटलने वाढते. म्हणजेच एकरी ₹१०,००० ते ₹१२,००० रुपयांचा निव्वळ नफा केवळ ₹१५० रुपयांच्या साध्या प्रक्रियेतून मिळवता येतो.

सोयाबीन बियाण्याची शास्त्रीय शरीररचना व नाजूक बीजावरण

सोयाबीनचे बियाणे हे इतर कडधान्य किंवा तृणधान्यांच्या तुलनेत अत्यंत संवेदनशील असते. सोयाबीनच्या बियाण्यावरील आवरण (Seed Coat) अत्यंत पातळ असते आणि त्याखालील भ्रूण (Embryo) अगदी वरच्या थरावर स्थित असतो. बियाणे पोत्यातून ओतताना, आपटताना किंवा मळणी यंत्रात जास्त वेगाने फिरवल्यास या भ्रूणाला सूक्ष्म अंतर्गत इजा होते, ज्यामुळे बियाणे दिसायला चांगले दिसले तरी त्याची उगवण क्षमता पूर्णपणे नष्ट झालेली असते.

पेरणीच्या वेळी जमिनीत बुरशीचे प्रमाण जास्त असल्यास किंवा पावसाचा खंड पडून जमीन कोरडी पडल्यास बियाण्याला बुरशीचा प्रादुर्भाव होतो. यासाठी पेरणीपूर्वी रासायनिक व जैविक बीजप्रक्रिया करणे हाच एकमेव खात्रीशीर मार्ग आहे. बियाण्यावर औषधाचा पातळ एकसारखा लेप बसल्यामुळे जमिनीतील हानिकारक सूक्ष्मजीव बियाण्याच्या आत प्रवेश करू शकत नाहीत.

रासायनिक बुरशीनाशक वि. जैविक ट्रायकोडर्मा: काय वापरावे?

शेतकऱ्यांच्या मनात अनेकदा संभ्रम असतो की रासायनिक बुरशीनाशक वापरावे की जैविक ट्रायकोडर्मा वापरावे. जर शेतात मागील वर्षी कॉलर रॉट किंवा मूळकुज रोगाचा तीव्र प्रादुर्भाव झाला असेल, तर कार्बोक्सिन ३७.५% + थायरम ३७.५% (विटाव्हॅक्स पॉवर) ३ ग्रॅम प्रति किलो या रासायनिक बुरशीनाशकाचा वापर करावा.

जर शेतकरी पूर्णपणे सेंद्रिय किंवा नैसर्गिक शेती करत असतील, तर ट्रायकोडर्मा व्हिरिडी किंवा ट्रायकोडर्मा हार्झियानम हे जैविक बुरशीनाशक ५ ते १० ग्रॅम प्रति किलो या प्रमाणात वापरावे. ट्रायकोडर्मा ही एक मित्र बुरशी आहे जी हानिकारक बुरशींच्या भोवती वेढा घालून त्यांना खाऊन टाकते आणि मुळांभोवती संरक्षक जाळे तयार करते. मात्र रासायनिक बुरशीनाशक आणि जैविक ट्रायकोडर्मा कधीही एकत्र मिसळू नये.

थायमेथॉक्झाम ३०% एफ.एस. चे कीड नियंत्रण व खोडमाशी जीवनचक्र

सोयाबीन उगवल्यानंतर पहिल्या १५ ते २५ दिवसांत खोडमाशी (Stem Fly) आणि चक्रीभुंगा (Girdle Beetle) यांचा प्रादुर्भाव सर्वाधिक होतो. खोडमाशी पानांच्या देठावर अंडी घालते. अंड्यातून बाहेर पडलेली अळी खोडात शिरून आतील गाभा पोखरते, ज्यामुळे झाडाचा अन्नपुरवठा खंडित होतो आणि झाड सुकून मरते.

थायमेथॉक्झाम ३०% एफ.एस. हे एक उत्कृष्ट आंतरप्रवाही कीटकनाशक आहे. बियाण्यावर याची प्रक्रिया केल्यावर औषध अंकुरामधून संपूर्ण रोपाच्या पेशींमध्ये पसरते. जेव्हा खोडमाशी किंवा रसशोषक कीड पानांवर किंवा खोडावर हल्ला करते, तेव्हा औषधाच्या प्रभावामुळे कीड तात्काळ नष्ट होते. यामुळे पिकाला सुरुवातीच्या ३० ते ३५ दिवसांपर्यंत कोणत्याही महागड्या रासायनिक फवारणीची गरज भासत नाही.

रायझोबियम जॅपोनिकम व स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू (PSB) चे कार्य

सोयाबीन हे द्विदल पीक असल्याने त्याच्या मुळांवर हवेतील नत्र शोषून घेणाऱ्या गाठी तयार होतात. या गाठींची निर्मिती वेगाने व्हावी यासाठी ‘रायझोबियम जॅपोनिकम’ या विशिष्ट जिवाणू संवर्धनाची प्रक्रिया केली जाते. प्रति किलो बियाण्याला २५ ग्रॅम रायझोबियम लावल्यास मुळांवर गुलाबी रंगाच्या लाखो सशक्त गाठी तयार होतात.

याशिवाय स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू (PSB) जमिनीत स्थिर असलेला अविद्राव्य स्फुरद विरघळवून पिकाला उपलब्ध करून देतात. यामुळे पिकाची मुळे खोलवर पसरतात, खोड जाड होते आणि झाडाला शेंगांची संख्या ३० टक्क्यांनी वाढते. परिणामी रासायनिक खतांचा खर्च कमी होऊन जमिनीची सुपीकता टिकून राहते.

बीजप्रक्रिया करताना शेतकऱ्यांनी घ्यावयाची १० महत्त्वाची खबरदारी

१. बियाणे कधीही लोखंडी घमेल्यात किंवा खताच्या रिकाम्या गोणीवर चोळू नये; स्वच्छ प्लास्टिक ताडपत्रीचाच वापर करावा.
२. औषध मिसळताना हातावर रबरचे हातमोजे वापरावेत आणि बियाणे अत्यंत हलक्या हाताने घोळावे.
३. गुळाचे पाणी नेहमी थंड झाल्यावरच जिवाणू संवर्धन मिसळावे, गरम पाण्यात जिवाणू मरतात.
४. प्रक्रिया केलेले बियाणे नेहमी सावलीत सुकवावे; कडक उन्हात वाळवण्यास सक्त मनाई आहे.
५. बियाणे सुकल्यानंतर त्याच दिवशी पेरणी करावी; २ ते ३ दिवस साठवून ठेवू नये.
६. रासायनिक बुरशीनाशक, कीटकनाशक आणि जैविक जिवाणू यांची FIR हीच क्रमवारी ठेवावी.
७. टोकण यंत्राने पेरणी करताना बियाणे जास्त खोल पडणार नाही याची दक्षता घ्यावी.
८. जमिनीत पुरेसा ओलावा झाल्याशिवाय पेरणी करू नये.
९. बियाण्याला कोणतीही भेसळ नसल्याची आणि उगवण क्षमता ७०% पेक्षा जास्त असल्याची खात्री करावी.
१०. उरलेले औषध किंवा पाण्याचे भांडे शेतातील विहिरीच्या किंवा पिण्याच्या पाण्याच्या स्रोताजवळ धुवू नये.

कृषी संशोधन संस्थांचे निष्कर्ष व विद्यापीठ शिफारशी

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (राहुरी), डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (अकोला) आणि वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ (परभणी) यांच्या संयुक्त शिफारशीनुसार सोयाबीन पिकात FIR बीजप्रक्रिया करणे बंधनकारक मानले गेले आहे. ICAR च्या अखिल भारतीय सोयाबीन संशोधन प्रकल्पाच्या प्रयोगांती असे सिद्ध झाले आहे की, बीजप्रक्रिया केलेल्या शेतामध्ये रोपांची घनता एकरी १.२ ते १.४ लाख झाडे टिकून राहते.

विद्यापीठाच्या अहवालानुसार, बीजप्रक्रियेमुळे प्रति हेक्टरी उत्पादन ४ ते ५ क्विंटलने वाढते. म्हणजेच एकरी ₹१०,००० ते ₹१२,००० रुपयांचा निव्वळ नफा केवळ ₹१५० रुपयांच्या साध्या प्रक्रियेतून मिळवता येतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न १: घरच्या बियाण्याला बीजप्रक्रिया करणे आवश्यक आहे का?
उत्तर: होय, घरच्या बियाण्यावर मागील हंगामातील बुरशी आणि कीटकांचे अवशेष असण्याची शक्यता जास्त असते, त्यामुळे घरच्या बियाण्याला FIR प्रक्रिया करणे १००% अनिवार्य आहे.

प्रश्न २: ट्रायकोडर्मा आणि रासायनिक बुरशीनाशक एकत्र वापरता येते का?
उत्तर: नाही. रासायनिक बुरशीनाशक वापरत असाल तर ट्रायकोडर्मा वापरू नये, कारण रसायनांमुळे ट्रायकोडर्मा ही उपयुक्त बुरशी मरून जाते.

प्रश्न ३: गुळाचे पाणी कशासाठी वापरतात?
उत्तर: गुळाच्या पाण्यामुळे जिवाणूंचे बियाण्याशी घट्ट चिकटून राहण्याचे प्रमाण वाढते आणि सुरुवातीला जिवाणूंना ऊर्जा मिळते.

प्रश्न ४: बीजप्रक्रिया केल्यानंतर बियाणे किती दिवसांत पेरावे?
उत्तर: बीजप्रक्रिया केलेले बियाणे सावलीत सुकवून त्याच दिवशी किंवा जास्तीत जास्त २४ तासांच्या आत पेरले पाहिजे.

प्रश्न ५: बीजप्रक्रिया केलेले बियाणे जनावरांनी खाल्ले तर चालते का?
उत्तर: नाही, कीटकनाशक व बुरशीनाशक प्रक्रिया केलेले बियाणे विषारी असते, त्यामुळे ते लहान मुले व जनावरांपासून लांब ठेवावे.