सध्या पावसाळ्यात शेताच्या बांधावर, पिकांच्या ओळींमध्ये आणि मोकळ्या जागेत एक अतिशय वेगाने वाढणारे आणि जमिनीलगत पसरणारे तण सर्वत्र दिसत आहे. शेतकरी याला उपटून वैतागले आहेत, तरीही हे काही दिवसांतच पुन्हा हिरवेगार होऊन उभे राहते. बाजारात हजारो रुपयांची महागडी तणनाशके फवारूनही हे तण जळत नाही. परंतु, तुम्हाला हे माहिती आहे का की, ज्या तणाला आपण आपला सर्वात मोठा शत्रू मानत आहोत, ती प्रत्यक्षात एक अत्यंत पौष्टिक रानभाजी आणि दुभत्या जनावरांसाठी मोफत मिळणारा दर्जेदार चारा आहे? सोळाव्या शतकातील आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्येही याचा उल्लेख आढळतो.

या वनस्पतीला ग्रामीण भागात ‘केणा’ या नावाने ओळखले जाते, तर याचे वैज्ञानिक नाव Commelina benghalensis असे आहे. या वनस्पतीची पाने थोडी केसाळ, लंबवर्तुळाकार आणि मांसल असतात. याला अतिशय सुंदर अशी निळ्या रंगाची फुले येतात जी सकाळच्या वेळी फुलतात. परंतु, या वनस्पतीच्या न मरण्यामागे एक अतिशय मोठे जैविक रहस्य दडलेले आहे. शेतकऱ्यांनी याला जमिनीच्या वरून कितीही कापले किंवा उपटले, तरीही हे पुन्हा उगवते. याचे मुख्य कारण म्हणजे या वनस्पतीला फक्त जमिनीच्या वरच नाही, तर जमिनीच्या खाली मुळांजवळही फुले येतात.

या जमिनीखालील फुलांमधून नवीन बिया तयार होतात आणि त्या मातीत सुरक्षित राहतात. त्यामुळे वरचा भाग नष्ट झाला तरी खालून नवीन रोपे वेगाने उगवतात. निसर्गाची ही एक अत्यंत हुशार आणि चिवट रचना आहे, ज्यामुळे ही वनस्पती अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही जिवंत राहते. आज आपण याला एक नकोसे तण मानत असलो तरी, ऐतिहासिक काळात या वनस्पतीने हजारो लोकांचे प्राण वाचवले आहेत. ज्यावेळी देशात भीषण दुष्काळ पडायचा, तेव्हा राजस्थानसारख्या वाळवंटी प्रदेशात लोक या वनस्पतीच्या फांद्या वाळवून आणि बियांचे पीठ तयार करून भाकरी बनवून खायचे.

घटकांचे वैज्ञानिक कार्य आणि पोषणमूल्य तक्ता

आयुर्वेदिक गुणधर्म आणि ‘भावप्रकाश निघंटू’मधील महत्त्व

या वनस्पतीमध्ये केवळ पाणी भरलेले नसून ती अल्कलॉइड्स, फ्लेव्होनॉइड्स, टॅनिन आणि सॅपोनिन यांसारख्या शक्तिशाली नैसर्गिक घटकांनी समृद्ध आहे. सोळाव्या शतकातील प्रसिद्ध ‘भावप्रकाश निघंटू’ या आयुर्वेदिक ग्रंथात केणाचा ‘नीलमलका’ आणि ‘कांचट’ या नावांनी अत्यंत आदरपूर्वक उल्लेख केला आहे. आयुर्वेदात याचे खालीलप्रमाणे सखोल गुणधर्म स्पष्ट केले आहेत:

• रस: तिक्त (कडू) आणि कषाय (तुरट)
• गुण: लघु (पचनास हलका) आणि तीक्ष्ण (शरीरात वेगाने पसरणारा)
• वीर्य: शीत (अत्यंत थंड स्वभावाचा, पित्तशामक)
• विपाक: कटू (पचनानंतर तिखट परिणाम)

आयुर्वेदानुसार केणा ही ‘शीत वीर्य’ वनस्पती असल्याने ती शरीरातील वाढलेले अतिरिक्त पित्त आणि उष्णता तत्काळ कमी करते. याचे ५ अत्यंत महत्त्वाचे आयुर्वेदिक उपयोग खालीलप्रमाणे आहेत:

१. व्रणरोपण आणि शेतातील प्रथमोपचार: शेतात काम करताना विळा किंवा खुरपे लागून रक्तस्त्राव सुरू झाल्यास, त्वरित केणाची ताजी पाने चुरळून त्याचा रस व चोथा जखमेवर घट्ट दाबून धरावा. यातील टॅनिन आणि कषाय रसामुळे रक्तस्त्राव लगेच थांबतो आणि जखम पिकत नाही.

२. मूत्रकृच्छ्र (लघवीची जळजळ आणि मुतखडा): केणा हा नैसर्गिकरित्या मूत्रल आहे. लघवीला जळजळ होणे, लघवी अडकून येणे आणि मुतखडा फोडून बाहेर काढण्यासाठी याच्या पानांचा काढा अत्यंत गुणकारी मानला जातो.

३. स्त्रीरोग आणि रक्तप्रदर: महिलांमधील पांढरे पाणी जाण्याची समस्या म्हणजेच श्वेतप्रदर, तसेच मासिक पाळीत अंगावरून जास्त जाणे यावर केणाचा अर्क अत्यंत प्रभावी आहे. काही पारंपारिक आफ्रिकन औषधांमध्ये याचा वापर महिलांच्या वंध्यत्वावरील उपचारांसाठीही केला जातो.

४. पित्तज त्वचा विकार आणि कुष्ठरोग: उष्णतेमुळे अंगावर येणारे लाल पुरळ, भाजलेल्या जखमा आणि अगदी कुष्ठरोगासारख्या जुनाट त्वचा विकारांमध्ये या वनस्पतीच्या पानांचा लेप हळदीसोबत लावला जातो.

५. कर्णशूल आणि घशाचे आजार: कानदुखीवर केण्याच्या पानांचा रस कोमट करून कानात टाकण्याचा उपाय सांगितला आहे. तसेच लहान मुलांच्या घशातील संसर्ग आणि तोंडातील फोड यावर याचा रस लावला जातो.

दुभत्या जनावरांसाठी मोफत पशुखाद्य म्हणून वापर

शेतकरी बंधूंनो, पावसाळ्यात जेव्हा शेतात सगळीकडे हे तण वाढलेले असते, तेव्हा ते फेकून देण्याऐवजी दुभत्या जनावरांसाठी एक अत्यंत उत्तम चारा म्हणून वापरले जाऊ शकते. यामध्ये पाण्याचे प्रमाण जास्त असते आणि ते पचायला अत्यंत हलके असते. तुम्ही रोज जनावरांना जो चारा किंवा कडबा देता, त्यात याचा १० ते १५ टक्के समावेश करा. गाई आणि म्हशी हे अत्यंत आवडीने खातात.

वैज्ञानिक संशोधनानुसार, केणा या वनस्पतीची गायी-म्हशींच्या पोटात पचण्याची क्षमता अत्यंत उच्च असते. यामुळे जनावरांची भूक वाढते आणि दुधातील स्निग्धांश व प्रथिने वाढण्यास मोठी मदत होते. मात्र, एकाच वेळी संपूर्ण चारा म्हणून केवळ केणा देऊ नये, तर कोरड्या चाऱ्यात (उदा. कडबा) याचे १० ते १५ टक्के मिश्रण करून दिल्यास सर्वोत्तम परिणाम मिळतात. यामुळे महागड्या पशुखाद्याचा खर्च वाचतो. मात्र, ज्या शेतात रासायनिक फवारणी केली आहे, तिथला केणा चारा म्हणून अजिबात वापरू नये.

मानवी आहारातील ४ खमंग गावरान पाककृती आणि त्यांचे फायदे

या वनस्पतीचा मानवी आहारात समावेश करताना एक अत्यंत कडक नियम पाळणे आवश्यक आहे. याच्या कच्च्या पानांमध्ये ‘हायड्रोजन सायनाईड’ नावाचा घटक असू शकतो. त्यामुळे कोणत्याही परिस्थितीत ही पाने कच्ची खाऊ नयेत. पाने आणल्यानंतर ती गरम पाण्यात ५ ते ७ मिनिटे चांगली उकडून घेणे सक्तीचे आहे. उकडल्यामुळे त्यातील सर्व अपायकारक घटक पूर्णपणे नष्ट होतात.

शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?

केणा ही वनस्पती अत्यंत पौष्टिक असली तरी, ती कोणत्याही परिस्थितीत कच्ची खाऊ नये. पाने नेहमी गरम पाण्यात उकडूनच वापरावीत. आणि सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, ज्या शेतात आधीच रासायनिक कीटकनाशके किंवा तणनाशके फवारली आहेत, तिथला केणा स्वतः खाण्यासाठी किंवा जनावरांना चारा म्हणून अजिबात वापरू नये. यातून विषबाधा होण्याचा मोठा धोका असतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न १: केणा वनस्पती कच्ची खाल्ली तर काय होईल?
उत्तर: कच्च्या पानांमध्ये ‘हायड्रोजन सायनाईड’ हा घटक असू शकतो, ज्यामुळे पोटात विषबाधा होऊ शकते. त्यामुळे गरम पाण्यात ५ ते ७ मिनिटे उकडूनच याचा वापर करावा. उकडल्यामुळे सर्व धोका नष्ट होतो.

प्रश्न २: गाभण गाईला किंवा म्हशीला हा चारा चालतो का?
उत्तर: होय, गाभण जनावरांसाठीही हा चारा अत्यंत सुरक्षित आणि पौष्टिक आहे. यातील कॅल्शियममुळे गाभण काळात जनावरांच्या हाडांना बळकटी मिळते, फक्त हा चारा पूर्णपणे फवारणीमुक्त शेतातील असावा.

प्रश्न ३: शेतात आधी ग्लायफोसेट फवारले असेल तर किती दिवसांनी हा केणा जनावरांना खाऊ घालावा?
उत्तर: जर तुम्ही शेतात कोणत्याही प्रकारचे तणनाशक फवारले असेल, तर तो केणा जनावरांना कधीही खाऊ घालू नये. तणनाशकाचे विष पानांमध्ये मुरलेले असते, ज्यामुळे जनावरांच्या जीवाला थेट धोका निर्माण होऊ शकतो.

प्रश्न ४: याच्या भाजीची चव कशी असते?
उत्तर: ही भाजी चवीला अत्यंत मऊ आणि स्वादिष्ट असते. हिला स्वतःची अशी उग्र चव नसते, त्यामुळे लसूण आणि मिरचीच्या फोडणीत ती अतिशय खमंग लागते आणि अगदी पालक किंवा मेथीसारखीच आवडते.

प्रश्न ५: दुधाचे फॅट वाढवण्यासाठी रोज किती चारा द्यावा?
उत्तर: रोजच्या नेहमीच्या चाऱ्यामध्ये साधारण १० ते १५ टक्के केणा मिसळून द्यावा. यामुळे चाऱ्यातील पाण्याचे आणि खनिजांचे प्रमाण संतुलित राहते व दुधाची गुणवत्ता वाढते.