शेतकरी मित्रांनो, आज आपण मोफत टॉनिक कसे तयार करायचे हे पाहणार आहोत.

सध्याच्या वाढत्या महागाईच्या काळात शेतीमधील उत्पादन खर्च वेगाने वाढत आहे. रासायनिक खते, कीटकनाशके आणि विशेषतः सूक्ष्म अन्नद्रव्यांच्या वाढत्या किमतींमुळे अल्पभूधारक शेतकऱ्यांचे आर्थिक गणित पूर्णपणे कोलमडून पडत आहे. पिकांची वाढ खुंटणे, पाने पिवळी पडणे आणि फुले गळणे यांसारख्या समस्या सोडवण्यासाठी बाजारातील महागडी टॉनिक्स फवारण्याकडे शेतकऱ्यांचा कल असतो. मात्र, निसर्गानेच आपल्या बांधावर अशा अनेक वनस्पती दिल्या आहेत, ज्यांचा योग्य वापर केल्यास हा हजारो रुपयांचा खर्च शून्य रुपयांवर आणता येतो. यापैकीच एक अत्यंत बहुगुणी वनस्पती म्हणजे रुई, जिचा वापर करून शेतकरी घरच्या घरी अत्यंत प्रभावी सेंद्रिय टॉनिक तयार करू शकतात.

रुई ही वनस्पती महाराष्ट्रातील प्रत्येक गावात, माळरानावर आणि शेताच्या बांधावर सहज व मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असते. उन्हाळ्याच्या कडक उन्हातही तग धरून राहणाऱ्या या वनस्पतीच्या पानांमध्ये पिकांना आवश्यक असणारी अनेक नैसर्गिक सूक्ष्म अन्नद्रव्ये दडलेली असतात. अनेक दशकांपासून पारंपरिक शेतीमध्ये रुईच्या पानांचा आणि फांद्यांचा वापर हिरवळीचे खत म्हणून केला जात आहे. आता आधुनिक सेंद्रिय शेतीमध्ये याच रुईच्या पानांचा अर्क तयार करून पिकांवर फवारणी करण्याची अतिशय प्रभावी पद्धत पुढे आली आहे. या एकाच अर्कामुळे पिकांची वाढ जोमाने होते आणि रासायनिक खतांवरील खर्च मोठ्या प्रमाणावर वाचतो.

रुई वनस्पतीमधील सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि वैज्ञानिक महत्त्व

रुईच्या पानांमध्ये आणि चीकामध्ये नत्र, स्फुरद, आणि पालाश या मुख्य अन्नद्रव्यांसोबतच जस्त, लोह, तांबे, बोरॉन आणि मॅग्नेशियम यांसारखी सूक्ष्म अन्नद्रव्ये मुबलक प्रमाणात असतात. जेव्हा आपण रासायनिक मायक्रोन्यूट्रिएंट्स बाजारातून विकत घेतो, तेव्हा त्यामध्ये हीच मूलद्रव्ये कृत्रिमरीत्या तयार केलेली असतात. रुईच्या अर्कामध्ये ही सर्व अन्नद्रव्ये नैसर्गिक आणि पिकांना सहज पचण्याजोग्या स्वरूपात उपलब्ध असतात. त्यामुळे फवारणी केल्यानंतर अवघ्या काही तासांतच पिकाची पाने ही अन्नद्रव्ये शोषून घेतात आणि प्रकाशसंश्लेषणाचा वेग झपाट्याने वाढतो.

या व्यतिरिक्त, रुईच्या चीकामध्ये काही नैसर्गिक बुरशीनाशक आणि कीटकनाशक गुणधर्म देखील असतात. त्यामुळे रुईचा अर्क केवळ पिकांचे पोषणच करत नाही, तर रसशोषक किडी आणि काही हानिकारक बुरशींच्या वाढीस नैसर्गिकरीत्या आळा घालतो. पिकाच्या मुळांशी हा अर्क गेल्यास जमिनीतील उपयुक्त जिवाणूंची संख्या वाढते आणि पांढऱ्या मुळीची लांबी व जाडी वाढण्यास मोठी मदत होते. अशा प्रकारे, रुईचा अर्क हे पिकांसाठी एक सर्वसमावेशक आणि नैसर्गिक सुरक्षा कवच म्हणून काम करते.

मोफत टॉनिक फवारणीचे शेतकऱ्यांसाठी ३ मोठे फायदे

१. उत्पादन खर्चात प्रचंड बचत: बाजारात मिळणारी सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची पाकिटे आणि लिक्विड टॉनिक्स अत्यंत महाग असतात. रुईचा अर्क बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य (पाने, शेण, गोमूत्र) शेतकऱ्याच्या बांधावर आणि गोठ्यातच मोफत उपलब्ध असते. यामुळे एकरी तीन ते पाच हजार रुपयांचा खतांचा व टॉनिक्सचा खर्च थेट वाचतो.

२. पिकांची नैसर्गिक रोगप्रतिकारशक्ती वाढते: रासायनिक टॉनिक्समुळे पिकांची वाढ अचानक होते, पण त्यांची रोगप्रतिकारशक्ती कमी होते. याउलट, रुईच्या अर्कामुळे पिकांच्या पेशी बळकट होतात. त्यामुळे ढगाळ हवामान, अतिवृष्टी किंवा कडक उन्हाळा अशा नैसर्गिक ताणांच्या वेळी पिके सहजासहजी मान टाकत नाहीत व तग धरून राहतात.

३. जमिनीचा पोत व गांडुळांची वाढ: जेव्हा रुईचा अर्क ठिबक सिंचनाद्वारे जमिनीतून दिला जातो, तेव्हा तो जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढवण्यास मदत करतो. या नैसर्गिक अर्कामुळे जमिनीतील गांडुळांची व उपयुक्त जिवाणूंची संख्या प्रचंड वेगाने वाढते, ज्यामुळे जमीन भुसभुशीत आणि सुपीक बनते.

२०० लिटर जैविक खत बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य

रुईचा अर्क तयार करण्याची कृती अत्यंत सोपी आणि कमी खर्चाची आहे. यासाठी आपल्याला खालील नैसर्गिक साहित्याची जुळवाजुळव करावी लागेल. हे सर्व साहित्य सहज उपलब्ध होणारे असल्यामुळे शेतकऱ्यांना कोणताही अतिरिक्त आर्थिक भुर्दंड बसत नाही. साहित्य गोळा करताना रुईची पाने कोवळी आणि निरोगी असावीत याची काळजी घ्यावी.

• रुईची पाने व कोवळ्या फांद्या: ५० किलो (बारीक तुकडे केलेले)
• देशी गाईचे ताजे शेण: २ किलो
• देशी गाईचे गोमूत्र: १० लिटर (जुने असल्यास अधिक उत्तम)
• काळा गूळ (सेंद्रिय): २ किलो (जिवाणूंच्या वाढीसाठी)
• पाणी: २०० लिटर (विहिरीचे किंवा बोअरवेलचे शुद्ध पाणी)
• प्लॅस्टिकचा ड्रम: २०० लिटर क्षमतेचा (झाकण असलेला)

रुईचा अर्क तयार करण्याची शास्त्रोक्त व सोपी कृती

अर्क तयार करताना सर्वात आधी २०० लिटर क्षमतेचा प्लॅस्टिकचा ड्रम स्वच्छ धुवून घ्यावा. या ड्रममध्ये साधारण १५० लिटर पाणी भरावे. दुसऱ्या एका लहान बादलीत थोडे पाणी घेऊन त्यात २ किलो काळा गूळ, २ किलो ताजे शेण आणि १० लिटर गोमूत्र यांचे एकजीव द्रावण तयार करून घ्यावे. हे तयार झालेले द्रावण मोठ्या ड्रममधील पाण्यात ओतून काठीच्या साहाय्याने घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने चांगले ढवळून घ्यावे.

यानंतर, आपण गोळा केलेली ५० किलो रुईची पाने आणि कोवळ्या फांद्या विळ्याच्या साहाय्याने बारीक चिरून घ्याव्यात. जितके तुकडे बारीक असतील, तितक्या लवकर अर्काची प्रक्रिया पूर्ण होते. हे बारीक केलेले तुकडे ड्रममधील द्रावणात टाकावेत आणि ड्रम पाण्याने पूर्ण भरून घ्यावा. त्यानंतर ड्रमचे झाकण घट्ट बंद करून तो सावलीच्या ठिकाणी ठेवावा. थेट कडक उन्हात ड्रम ठेवल्यास आतील जिवाणू मरण्याची शक्यता असते.

पुढील १५ ते २१ दिवस या ड्रममधील द्रावण रोज सकाळी आणि संध्याकाळी लाकडी काठीने २-२ मिनिटे नियमितपणे ढवळत राहावे. असे केल्याने द्रावणात हवा खेळती राहते आणि किण्वन (फर्मेंटेशन) प्रक्रिया वेगाने होते. साधारण २१ दिवसांनंतर पानांचा पूर्ण अर्क पाण्यात उतरून द्रावणाचा रंग गडद हिरवा किंवा काळसर होतो. यानंतर हे द्रावण बारीक सुती कापडाने दोन वेळा व्यवस्थित गाळून घ्यावे, जेणेकरून फवारणी पंपाचे नोझल चोकअप होणार नाही.

मोफत टॉनिक फवारणीचे अचूक प्रमाण (Dosage Matrix)

रुईचा अर्क अत्यंत प्रभावी असल्याने त्याचा वापर योग्य प्रमाणात करणे गरजेचे असते. पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार आणि पंपाच्या क्षमतेनुसार खालील प्रमाण तक्त्याचा संदर्भ घ्यावा. प्रमाण जास्त झाल्यास कोवळ्या पानांवर करपण्याची शक्यता असते, त्यामुळे दिलेल्या मर्यादेतच वापर करावा.

फवारणी करताना शेतकऱ्यांनी घ्यावयाची महत्त्वाची खबरदारी

रुईच्या पानांमध्ये आणि फांद्यांमध्ये पांढऱ्या रंगाचा विषारी चीक असतो, जो डोळ्यांसाठी अत्यंत हानिकारक ठरू शकतो. त्यामुळे पाने तोडताना, ती चिरताना आणि अर्क ढवळताना शेतकऱ्यांनी डोळ्यांवर संरक्षक चष्मा आणि हातात रबरी हातमोजे (Gloves) वापरणे १००% अनिवार्य आहे. चीक उडून डोळ्यात गेल्यास त्वरित स्वच्छ पाण्याने डोळे धुवून जवळच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

तयार केलेला रुईचा अर्क हा पूर्णपणे सेंद्रिय आणि जैविक स्वरूपाचा आहे. त्यामुळे यामध्ये कोणत्याही प्रकारचे रासायनिक बुरशीनाशक, रासायनिक कीटकनाशक किंवा विद्राव्य रासायनिक खते (उदा. १९:१९:१९) अजिबात मिसळू नयेत. असे केल्यास अर्कामधील जिवंत जैविक घटक तत्काळ मरून जातील आणि फवारणीचा कोणताही उपयोग होणार नाही. फवारणी नेहमी एकट्या अर्काचीच आणि जमिनीत पुरेशी ओल (वाफसा) असताना करावी.

“गेल्या तीन वर्षांपासून मी माझ्या सोयाबीन आणि कपाशीच्या शेतात रासायनिक मायक्रोन्यूट्रिएंट्स विकत आणणे पूर्णपणे बंद केले आहे. घरच्या घरी बनवलेला रुईचा अर्क मी फुलधारणेच्या आधी आणि शेंगा भरताना फवारतो. यामुळे पिकाची पाने काळोखी धरतात आणि उत्पन्नात भरीव वाढ दिसून आली आहे. हा खऱ्या अर्थाने शेतकऱ्यांसाठी झिरो बजेटचा अमृत अर्क आहे.”

— रामदास पाटील, सेंद्रिय शेती प्रयोगशील शेतकरी, जळगाव

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

रुईच्या अर्काबाबत शेतकऱ्यांच्या मनात अनेक शंका आणि प्रश्न असतात. बांधावर काम करताना शेतकऱ्यांना पडणाऱ्या अशाच काही महत्त्वाच्या प्रश्नांची शास्त्रोक्त उत्तरे खालीलप्रमाणे दिली आहेत.

अधिक माहितीसाठी महाराष्ट्र कृषी विभागाच्या अधिकृत वेबसाईटला भेट द्या.

मोफत टॉनिक: शेतकऱ्यांसाठी वरदान

थोडक्यात सांगायचे तर, मोफत टॉनिक हे एक अतिशय प्रभावी आणि मोफत मिळणारे मोफत टॉनिक आहे. प्रत्येक शेतकऱ्याने रासायनिक खतांवरील खर्च कमी करण्यासाठी मोफत टॉनिक नक्की बनवून पहावा. मोफत टॉनिक पिकांची रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतो.

हे देखील वाचा: बाबाराव वनस्पती अर्क: रसशोषक किडी व अळीवर मात करणारा देशी फॉर्म्युला; असा बनवा अर्क

रुई वनस्पतीच्या औषधी गुणधर्मांबद्दल अधिक माहितीसाठी येथे (विकिपीडिया) क्लिक करा.