बायोमिक्स खत हे शेतीमधील रासायनिक खतांचा वाढता खर्च आणि पिकांवरील अवाढव्य फवारणी खर्चावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी एक अत्यंत प्रभावी आणि क्रांतिकारी उपाय म्हणून समोर आले आहे. सध्याच्या काळात रासायनिक खतांच्या आणि विषारी कीटकनाशकांच्या वाढत्या किमतींमुळे राज्यातील शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. महागडी रासायनिक औषधे फवारूनही अनेकदा पिकांवरील बुरशीजन्य रोग आणि किडी पूर्णपणे आटोक्यात येत नाहीत. वारंवार होणाऱ्या रासायनिक फवारण्यांमुळे जमिनीचा पोत बिघडतो आणि शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. या गंभीर समस्येवर मात करण्यासाठी आणि पिकांचे नैसर्गिकरीत्या संरक्षण करण्यासाठी जैविक खतांचा वापर करणे ही काळाची गरज बनली आहे. पिकांच्या सर्वांगीण संरक्षणासाठी शेतकरी बांधवांनी शेताच्या बांधावर कोणती ५ झाडे लावावीत? याबद्दलचा कृषी सल्लाही अवश्य जाणून घ्यावा.

सेंद्रिय आणि शाश्वत शेतीकडे वळताना शेतकऱ्यांना पिकांचे रक्षण करण्यासाठी विश्वासार्ह आणि खात्रीशीर निविष्ठांची गरज असते. या पार्श्वभूमीवर परभणी येथील वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाने सखोल संशोधनातून शेतकऱ्यांसाठी एक अत्यंत स्वस्त आणि परिपूर्ण सेंद्रिय तोडगा विकसित केला आहे. विद्यापीठाच्या वनस्पती रोगशास्त्र विभागातील शास्त्रज्ञांनी अनेक वर्षांच्या क्षेत्रीय प्रयोगांनंतर हे बहुगुणी जैविक मिश्रण तयार केले आहे. या एकाच मिश्रणात पिकांचे पोषण करणारे, जमिनीतील अन्नद्रव्ये विरघळवणारे आणि रोगांशी लढणारे तब्बल चौदा प्रकारचे उपयुक्त सूक्ष्मजीव एकत्र आणण्यात आले आहेत.

बायोमिक्स खत म्हणजे नेमके काय आणि त्याचे शास्त्रीय स्वरूप?

बायोमिक्स हे एक अतिशय उपयुक्त आणि बहुद्देशीय जैविकांचे संशोधनात्मक मिश्रण असून ते निरनिराळ्या फायदेशीर बुरशी आणि जिवाणूंपासून शास्त्रशुद्ध पद्धतीने तयार करण्यात आले आहे. वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ परभणी येथील वनस्पती रोगशास्त्र विभागाच्या शास्त्रज्ञांनी दीर्घकालीन क्षेत्रीय चाचण्यांनंतर या तंत्रज्ञानाची निर्मिती केली आहे. यामध्ये एकूण चौदा विविध उपयुक्त सूक्ष्मजीवांचा समावेश करण्यात आला असून, ते पिके आणि जमीन या दोघांच्याही आरोग्यासाठी अत्यंत पूरक ठरतात. जमिनीतील सुप्त जैविक शक्ती जागृत करून पिकाला मुळांपासून नैसर्गिकरीत्या बळकट करण्याचे काम हे जैविक उत्पादन अत्यंत प्रभावीपणे पार पाडते.

हे एकच जैविक मिश्रण किडींच्या नियंत्रणासोबतच पिकांवर जमिनीतून तसेच हवेतून येणाऱ्या विविध रोगांचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरते. याच्या नियमित वापरामुळे जमिनीतील अनुपलब्ध व अविद्राव्य अन्नद्रव्ये पिकांना अत्यंत सहजपणे उपलब्ध होतात. परिणामी पिकांची पांढरी मुळे जोमाने वाढतात, फुटव्यांची संख्या वाढते आणि एकूण उत्पादनाचा दर्जा लक्षणीयरीत्या सुधारतो. विशेष म्हणजे हे मिश्रण वनस्पती रोगशास्त्र विभाग, कृषी महाविद्यालय परभणी आणि विद्यापीठाच्या काही निवडक संशोधन केंद्रांवर भुकटी पावडर तसेच विद्राव्य द्रवरूप अशा दोन्ही स्वरूपात शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत वाजवी दरात उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. अधिकृत कृषी तंत्रज्ञानासाठी शेतकरी वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ च्या संशोधन केंद्राशी संपर्क साधू शकतात.

बायोमिक्स मधील १४ सूक्ष्मजीवांचे जैविक चक्र व कार्यप्रणाली

या उपयुक्त मिश्रणामध्ये पिकाला बळकटी देणाऱ्या आणि रोगांशी लढणाऱ्या १४ शक्तिशाली सूक्ष्मजीवांचा समावेश आहे. जमिनीतून उद्भवणाऱ्या बुरशीजन्य रोगांना अटकाव करण्यासाठी यामध्ये ट्रायकोडर्मा हर्जीयानम आणि ट्रायकोडर्मा अस्पेरेलम या प्रभावी जैविक बुरशींचा समावेश करण्यात आला आहे. ही जोडी जमिनीतील हानिकारक बुरशीचा नायनाट करून पिकाच्या मुळांभोवती एक अभेद्य नैसर्गिक संरक्षक कवच तयार करते. यामुळे पिकांची मुळे कुजण्यापासून वाचतात आणि जमिनीत खोलवर पसरतात.

सुडोमोनास स्ट्रायटा, अस्परजिलस अवामोरी आणि मेटॅरिझियम अॅनिसोप्ली हे घटक जमिनीतील स्फुरद आणि अविद्राव्य खतांना विद्राव्य स्थितीत आणून पिकाला मुबलक पोषण देतात. किडींच्या अळ्यांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी न्यूमोरिया रेलयी आणि बेव्हरिया बासियाना हे अत्यंत उपयुक्त ठरतात. यामुळे पिकांचे नुकसान करणाऱ्या घातक अळ्यांची वाढ नैसर्गिकरीत्या रोखली जाते.

या सर्व चौदा सूक्ष्मजीवांचे कार्य एकमेकांना पूरक असून ते पिकाच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यंत सुसंगतपणे काम करतात. हे जैविक मिश्रण पिकांच्या उगवणीपासून ते थेट काढणीपर्यंत पिकाचे नैसर्गिक पोषण आणि संरक्षण अविरत चालू ठेवते.

कोणकोणत्या पिकांवर बायोमिक्स खत वापरणे फायदेशीर ठरते?

हे जैविक तंत्रज्ञान कोणत्याही एका विशिष्ट पिकापुरते मर्यादित नसून, महाराष्ट्रात घेतल्या जाणाऱ्या सर्व प्रकारच्या खरीप, रब्बी, फळबागा आणि कंदवर्गीय पिकांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरते. विद्यापीठाच्या अधिकृत शिफारशीनुसार हळद, अद्रक, मोसंबी, संत्रा, लिंबू, डाळिंब, टरबूज, मिरची, वांगी, पपई, सोयाबीन, तूर, हरभरा, केळी आणि द्राक्षे या सर्व प्रमुख पिकांमध्ये बायोमिक्स खत वापरल्यास पिकांची वाढ जोमदार होते आणि जमिनीतील तसेच हवेतील रोगांचा प्रादुर्भाव पूर्णपणे रोखता येतो.

विशेषतः हळद आणि आले पिकात लागवडीपासूनच बायोमिक्सचा वापर अत्यंत गुणकारी ठरतो. खरिपात पावसाळ्याच्या दिवसात जमिनीत सतत ओल राहिल्यामुळे मुळकुज, खोडकुज आणि कंदकूज मोठ्या प्रमाणावर होते, अशा वेळी हे मिश्रण पिकांचे अभेद्य संरक्षण करते. फळबागांमध्ये डाळिंब, मोसंबी, संत्रा, पपई आणि केळी या पिकांवर येणारा करपा, डिंक्या व मुळकुज रोखण्यासाठी हे वरदान ठरले आहे.

पिकांवर बायोमिक्स खत वापरण्याचे १० प्रमुख आणि दूरगामी फायदे

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाच्या वनस्पती रोगशास्त्र विभागाने केलेल्या संशोधनानुसार बायोमिक्स वापरामुळे पिकांना खालील १० थेट आणि खात्रीशीर फायदे मिळतात:

1. कंदकूज व मृदाजन्य रोगांपासून संरक्षण: कंद प्रक्रिया, बेणे प्रक्रिया आणि आळवणी केल्याने हळद, आले आणि इतर पिकांना कंदकूज, मुळकुज व खोडकुज यांसारख्या जमिनीतील घातक रोगांपासून पूर्ण संरक्षण मिळते.
2. हळदीची जलद व जोमदार उगवण: बिजोत्तेजन तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास सर्वसाधारण वेळेपेक्षा हळद व आल्याचे बेणे अत्यंत लवकर आणि एकसमान उगवून येते.
3. जमिनीतील व खोडातील किडींचा नायनाट: हुमणी, कंदमाशी, खोडकीड आणि वाळवी यांसारख्या घातक किडींपासून पिकांचे नैसर्गिकरीत्या रक्षण होते.
4. कंदांचा आकार, लांबी व व्यासात लक्षणीय वाढ: कंदवर्गीय पिकांमध्ये कंदांची संख्या वाढते, कंदांची लांबी, जाडी आणि वजन यामध्ये मोठी वाढ होते.
5. पांढऱ्या मुळांची प्रचंड वाढ: पिकात पांढऱ्या मुळांचे जाळे वेगाने विस्तारते, ज्यामुळे पिकास मातीतील उपलब्ध अन्नद्रव्यांचा अखंड व उत्तम पुरवठा होतो.
6. जमिनीतील अनुपलब्ध अन्नद्रव्ये विरघळवणे: मातीत स्थिर झालेली स्फुरद, पालाश आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये विद्राव्य स्वरूपात आणून पिकाला सहज मिळवून देण्यास मदत होते.
7. पानावरील ठिपके व करपा नियंत्रण: पिकाच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत बायोमिक्सची फवारणी केल्यास पानांवरील बुरशीजन्य ठिपके आणि करपा रोगांचा प्रादुर्भाव अत्यंत कमी होतो.
8. घातक सूत्रकृमींपासून संरक्षण: मुळांवर गाठी तयार करणाऱ्या आणि अन्नरस शोषण करणाऱ्या घातक सूत्रकृमींपासून पिकांच्या मुळांचे सुरक्षित कवच तयार होते.
9. उत्पादन, उत्पादकता व दर्जात भरघोस वाढ: पिकांची गुणवत्ता, चव, वजन आणि टिकाऊ क्षमता वाढते, ज्यामुळे बाजारात उत्कृष्ट बाजारभाव मिळतो.
10. हळदीचा अधिक उतारा व करक्युमीनची टक्केवारी वाढ: वाळलेल्या हळदीचा उतारा जास्त मिळतो आणि औषधीदृष्ट्या अत्यंत मौल्यवान मानल्या जाणाऱ्या करक्युमीन घटकाची टक्केवारी लक्षणीयरीत्या वाढते.

बायोमिक्स वापरण्याची अचूक पद्धत आणि शास्त्रीय प्रमाण

कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशीनुसार बायोमिक्सचा वापर प्रामुख्याने चार वेगवेगळ्या टप्प्यांवर करता येतो: कंद प्रक्रिया, बिजोत्तेजन, आळवणी आणि पानावरील फवारणी. एका एकरासाठी एकूण प्रमाण ५ किलो किंवा ५ लिटर लागते, ज्यामध्ये ४ किलो किंवा ४ लिटर आळवणीसाठी आणि १ किलो किंवा १ लिटर फवारणीसाठी विभागले जाते.

१. कंद प्रक्रिया पद्धत

हळद, आले, बटाटा किंवा कांदा लागवडीपूर्वी २०० ग्रॅम किंवा २०० मिली बायोमिक्स प्रति १० लिटर पाण्यात मिसळून द्रावण तयार करावे. लागवडीसाठी निवडलेले निरोगी कंद या द्रावणात ३० ते ६० मिनिटे पूर्णपणे बुडवून ठेवावेत. त्यानंतर कंद बाहेर काढून सावलीमध्ये स्वच्छ ताडपत्रीवर सुकण्यासाठी पसरून ठेवावेत आणि कोरडे झाल्यानंतर लागवडीसाठी वापरावेत. यामुळे कंदकूज रोगाचा सुरुवातीपासूनच नायनाट होतो.

२. बिजोत्तेजन पद्धत

हळद आणि आले पिकात बेणे प्रक्रियेऐवजी बिजोत्तेजन करणे अत्यंत फायदेशीर ठरते. यासाठी १०० लिटर पाण्यात २ किलो किंवा २ लिटर बायोमिक्स मिसळून द्रावण तयार करावे. या द्रावणात हळदीचे किंवा आल्याचे बेणे रात्रभर भिजत ठेवावे. दुसऱ्या दिवशी सकाळी बेणे बाहेर काढून सावलीत सुकवून लागवडीसाठी वापरावे. बिजोत्तेजन केल्यामुळे सर्वसाधारण वेळेपेक्षा हळदीची उगवण खूप लवकर आणि एकसमान होते.

३. मुळांजवळ आळवणी पद्धत

एका एकरासाठी २५ ते ५० लिटर पाण्यात ४ किलो किंवा ४ लिटर बायोमिक्स मिसळून द्रावण तयार करावे आणि ते ठिबक सिंचनाच्या व्हेंचुरीद्वारे पिकाला मुळांच्या कक्षेत सोडावे. ठिबक सिंचन नसल्यास फवारणी पंपाचा समोरील नोझल काढून प्रति १० लिटर पाण्यात २०० ग्रॅम किंवा २०० मिली बायोमिक्स या प्रमाणात द्रावण करून थेट झाडाच्या बुडाशी आळवणी करावी.

४. पानावरील फवारणी पद्धत

पिकांच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या अवस्थेत किंवा पानांवर करपा व ठिपके दिसू लागताच प्रति १० लिटर पाण्यात १०० ग्रॅम किंवा १०० मिली बायोमिक्स मिसळून फवारणी करावी. १५ लिटरच्या फवारणी पंपासाठी १५० ग्रॅम किंवा १५० मिली प्रमाण वापरावे. एका एकरासाठी १ किलो किंवा १ लिटर बायोमिक्सचे प्रमाण पुरेसे ठरते.

बायोमिक्स वापरताना शेतकरी बांधवांनी घ्यावयाची महत्त्वाची काळजी

1. रासायनिक घटकांसोबत वापर टाळणे: बायोमिक्सचा वापर इतर कोणत्याही रासायनिक खते, रासायनिक बुरशीनाशके किंवा कीटकनाशकांबरोबर एकत्र मिसळून कधीही करू नये.
2. जमिनीत ओलावा असणे अनिवार्य: बायोमिक्सची आळवणी करताना किंवा ठिबकमधून सोडताना जमिनीत पुरेसा ओलावा असावा. कोरड्या जमिनीत जिवाणूंची वाढ खुंटते.
3. रासायनिक खतांचा ४ दिवसांचा नियम: बायोमिक्स वापरण्यापूर्वी आणि वापरल्यानंतर किमान ४ दिवस पिकावर कोणत्याही प्रकारची रासायनिक खते किंवा कीटकनाशके वापरू नयेत.
4. थंड व कोरड्या जागेत साठवणूक: बायोमिक्सचे पाकीट किंवा बाटली नेहमी थंड आणि कोरड्या जागेत साठवून ठेवावी. थेट सूर्यप्रकाश किंवा अति उष्णतेच्या संपर्कात ठेवू नये.
5. फवारणी पंपाची स्वच्छता: फवारणीसाठी वापरण्यात येणारा स्प्रे पंप आधी स्वच्छ पाण्याने धुऊन घ्यावा, जेणेकरून त्यामध्ये पूर्वी फवारलेल्या रासायनिक औषधांचे अंश शिल्लक राहणार नाहीत.

कृषी विद्यापीठाचे संशोधन व अधिकृत खरेदी संपर्क माहिती

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठातील वनस्पती रोगशास्त्र विभागाच्या शास्त्रज्ञांनी दीर्घकालीन संशोधन आणि शेतकऱ्यांच्या शेतावरील प्रयोगांनंतर हे तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. हळद व आले पिकातील कंदकूज, हुमणी, डाळिंबातील तेल्या व करपा नियंत्रणासाठी हे उत्पादन अत्यंत यशस्वी ठरले असून शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च निम्म्यावर आणण्यास मदत झाली आहे.

बायोमिक्सचे अधिकृत उत्पादन मिळवण्यासाठी आणि सविस्तर तांत्रिक माहितीसाठी शेतकरी बांधव खालील अधिकृत अधिकाऱ्यांशी थेट संपर्क साधू शकतात:

कृषी तज्ज्ञ सल्ला व खबरदारी

शेतकरी मित्रांनो, शेतीचा नफा वाढवायचा असेल तर उत्पादन खर्च कमी करणे हाच एकमेव शाश्वत मार्ग आहे. रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे जमिनी नापीक होत आहेत आणि किडींमध्ये प्रतिकारशक्ती वाढत आहे. परभणी कृषी विद्यापीठाचे हे संशोधन शेतकऱ्यांच्या फायद्यासाठी असून, त्याचा शास्त्रोक्त पद्धतीने वापर केल्यास पिकांचे आरोग्य निरोगी राहते आणि भरघोस उत्पादन मिळते. कोणत्याही बनावट अथवा अनधिकृत उत्पादनांना बळी न पडता विद्यापीठाच्या अधिकृत केंद्रावरूनच बायोमिक्स खरेदी करावे. अधिक कृषी सल्ल्यासाठी शेतकरी हेल्पलाईन चे इतर मार्गदर्शन लेख अवश्य वाचावेत.

बायोमिक्स खत बाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

बायोमिक्स खत सोबत रासायनिक खते किंवा कीटकनाशके मिसळता येतात का?

नाही. बायोमिक्समध्ये जिवंत उपयुक्त बुरशी आणि जिवाणू असतात. रासायनिक खते किंवा कीटकनाशके मिसळल्यास हे उपयुक्त सूक्ष्मजीव नष्ट होतात. त्यामुळे रासायनिक खतांसोबत हे कधीही मिसळू नये.

रासायनिक खते आणि बायोमिक्सच्या वापरात किती दिवसांचे अंतर असावे?

बायोमिक्स वापरण्यापूर्वी आणि वापरल्यानंतर किमान ४ दिवस पिकावर कोणतीही रासायनिक खते किंवा रासायनिक कीटकनाशके वापरू नयेत.

बिजोत्तेजन केल्याने हळद पिकात काय फायदा होतो?

१०० लिटर पाण्यात २ किलो किंवा २ लिटर बायोमिक्स मिसळून बेणे रात्रभर भिजवून ठेवल्यास सर्वसाधारण वेळेपेक्षा हळदीची उगवण खूप लवकर आणि एकसमान होते.

एका एकरासाठी बायोमिक्सचे एकूण प्रमाण किती लागते?

एका एकरासाठी एकूण ५ किलो किंवा ५ लिटर प्रमाण लागते. यामध्ये ४ किलो किंवा ४ लिटर आळवणीसाठी आणि १ किलो किंवा १ लिटर फवारणीसाठी वापरले जाते.

बायोमिक्समुळे हळदीच्या दर्जात नेमकी काय सुधारणा होते?

बायोमिक्सच्या वापरामुळे कंदांची लांबी, व्यास व संख्येत वाढ होते, वाळलेल्या हळदीचा उतारा जास्त मिळतो आणि हळदीतील करक्युमीन या महत्त्वाच्या घटकाची टक्केवारी लक्षणीयरीत्या वाढते.

बायोमिक्सचा वापर ठिबक सिंचनातून कसा करावा?

२५ ते ५० लिटर पाण्यात ४ किलो किंवा ४ लिटर बायोमिक्सचे द्रावण तयार करून ते ठिबक सिंचनाच्या व्हेंचुरीद्वारे पिकाच्या मुळांच्या कक्षेत सोडता येते.