महाराष्ट्रातील दुष्काळप्रवण आणि कोरडवाहू शेती क्षेत्राला कायमस्वरूपी पाणीदार करण्यासाठी आणि शेतजमिनीतील भूजल पातळीत शाश्वत वाढ घडवून आणण्यासाठी केंद्र व राज्य शासनाच्या कृषी आणि जलसंधारण विभागामार्फत राज्यभरात ‘राष्ट्रीय पाणलोट यात्रा’ (National Watershed Yatra Mission) अत्यंत प्रभावीपणे सुरू करण्यात आली आहे. या विशेष अभियानांतर्गत गावागावांत जाऊन ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ या संकल्पनेवर आधारित विविध मृद व जलसंधारण उपचारांची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी केली जात असून, लोकसहभागातून आणि शासकीय अनुदानातून हजारो हेक्टर कोरडवाहू क्षेत्र बागायतीखाली आणण्याचे महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट निश्चित करण्यात आले आहे.

गेल्या काही वर्षांत हवामान बदलामुळे पावसाचे प्रमाण लहरी झाले आहे. कमी वेळेत जास्त पाऊस पडल्यामुळे पावसाचे पाणी वेगाने वाहून जाते आणि सुपीक शेतजमिनीचा वरचा थर मोठ्या प्रमाणावर खरडून जातो. परिणामी, विहिरी आणि कूपनलिकांची (Borewell) पाणी पातळी हिवाळा संपताच खालावते आणि उन्हाळ्यात पिकांना भीषण पाणीटंचाईचा सामना करावा लागतो. या गंभीर समस्येवर कायमस्वरूपी मात करण्यासाठी पाणलोट यात्रेच्या माध्यमातून गावाचा संपूर्ण नकाशा तयार करून डोंगरमाथ्यापासून ते थेट नदी-नाल्यांपर्यंत शास्त्रीय उपचार राबवले जात आहेत.

गावागावांत राबवले जाणारे प्रमुख जल व मृद संधारण उपचार

या अभियानांतर्गत प्रत्येक ग्रामपंचायतीमध्ये पाणलोट समिती स्थापन करण्यात आली असून स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार खालील महत्त्वाचे उपचार १०० टक्के शासकीय अनुदानातून केले जात आहेत:

डोंगरमाथ्यावर आणि उताराच्या जमिनीवर सलग समपातळी चर (Continuous Contour Trenches – CCT) खोदले जात आहेत, ज्यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीच्या पोटात खोलवर मुरते. शेतातून वाहणारे पाणी शेतातच अडवण्यासाठी ‘मातीचे शेततळे’ (Farm Ponds), सिमेंट नाला बांध (Cement Nala Bunds), गॅबियन बंधारे (Gabion Structures) आणि खोल समपातळी चर यांचे जाळे निर्माण केले जात आहे. यामुळे पावसाचे वाहून जाणारे पाणी जागीच अडवले जाऊन गावातील सर्व विहिरींची जलपातळी थेट ३ ते ५ मीटरने वाढल्याचे सुखद परिणाम अनेक गावांत पाहायला मिळत आहेत.

शेतकऱ्यांना मिळणारे थेट आर्थिक अनुदान आणि लाभ

पाणलोट अभियानांतर्गत वैयक्तिक शेततळ्यांसाठी महाडीबीटी पोर्टलद्वारे ₹५०,००० ते ₹७५,००० पर्यंतचे थेट भांडवली अनुदान दिले जात आहे. तसेच शेततळ्याच्या अस्तरीकरणासाठी (Plastic Inlining) स्वतंत्रपणे ₹१ लाख रुपयांचे अतिरिक्त अनुदान उपलब्ध आहे. सामूहिक पातळीवर नाला खोलीकरण, गाळ उपसा आणि बांधबंदिस्तीसाठी शासनामार्फत १०० टक्के निधी उपलब्ध करून दिला जात आहे.

याशिवाय शेताच्या बांधावर फळबाग लागवड (उदा. आंबा, पेरू, आवळा, चिंच, जांभूळ) करण्यासाठी रोजगार हमी योजनेच्या (MGNREGA) माध्यमातून मजुरी आणि खतांचा संपूर्ण खर्च शासनामार्फत दिला जातो. यामुळे शेतकऱ्यांना जमिनीची धूप थांबवण्यासोबतच फळबागेतून कायमस्वरूपी अतिरिक्त उत्पन्नाचा नवा स्रोत मिळतो.

भूजल पुनर्भरण आणि पिकांच्या उत्पादकतेत मोठी वाढ

कृषी विद्यापीठांच्या संशोधनानुसार, पाणलोट उपचार झालेल्या गावांमध्ये रब्बी आणि उन्हाळी पिकांचे क्षेत्र सरासरी ४० ते ६० टक्क्यांनी वाढले आहे. ज्या गावांमध्ये उन्हाळ्यात पिण्याच्या पाण्याचे टँकर्स लागत होते, ती गावे आता पाण्याच्या बाबतीत पूर्णपणे स्वयंपूर्ण झाली आहेत. भूजल पातळी टिकून राहिल्यामुळे शेतकऱ्यांना संरक्षित सिंचनाची खात्री मिळाली असून सोयाबीन, कापूस, हरभरा आणि गहू या पिकांच्या एकरी उत्पादनात भरघोस वाढ नोंदवली गेली आहे.

जलसंपदा विभागाने पाणलोट क्षेत्रातील प्रत्येक सिंचन विहिरीवर स्वयंचलित जलमापक यंत्रे (Water Level Indicators) बसवली असून, पाण्याच्या योग्य आणि काटकसरीच्या वापरासाठी शेतकऱ्यांना ठिबक व तुषार सिंचन पद्धतीचा वापर करण्याचे आवाहन केले जात आहे.

पाणलोट योजनेबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न १: वैयक्तिक शेततळ्यासाठी अर्ज कुठे करावा?
उत्तर: शेतकरी महाडीबीटी (MahaDBT) पोर्टलवर ‘वैयक्तिक शेततळे’ या घटकाखाली ऑनलाइन अर्ज करू शकतात.

प्रश्न २: नाला खोलीकरणासाठी ग्रामपंचायतीने काय करावे?
उत्तर: ग्रामसभेचा अधिकृत ठराव घेऊन तालुका कृषी अधिकारी किंवा उपविभागीय जलसंधारण अधिकाऱ्यांकडे प्रस्ताव सादर करावा लागतो.

प्रश्न ३: अस्तरीकरण प्लास्टिक कागदासाठी अनुदान कधी मिळते?
उत्तर: शेततळ्याचे खोदकाम पूर्ण होऊन मोका तपासणी (Geo-tagging) झाल्यानंतर अस्तरीकरणाचे अनुदान थेट बँक खात्यात जमा होते.

शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?

पाणी हेच शेतीचे खरे वैभव आहे. पावसाचे वाहून जाणारे पाणी जर आपण आपल्या शेतात आणि गावात अडवले नाही, तर भविष्यात भीषण पाणीटंचाईचा सामना करावा लागेल. त्यामुळे प्रत्येक शेतकऱ्याने आपल्या शेतात उपलब्ध शासकीय अनुदानाचा लाभ घेऊन शेततळे, बांधबंदिस्ती आणि समपातळी चर यांसारखे जलसंधारण उपचार तातडीने करून घ्यावेत.

गाव पातळीवर सरपंच आणि ग्रामस्थांनी एकत्र येऊन पाणलोट यात्रेमध्ये सक्रिय सहभाग घ्यावा आणि गावातील ओढे, नाले यांचे खोलीकरण करून घ्यावे. पाण्याचा प्रत्येक थेंब जमिनीत मुरवून आपली शेती कायमस्वरूपी बागायती करण्यासाठी हे अभियान म्हणजे शेतकऱ्यांसाठी एक सुवर्णसंधी आहे.