महाराष्ट्रातील लाखो शेतकरी बांधवांना खरीप आणि रब्बी हंगामात रासायनिक खतांच्या वाढत्या किमतींपासून मोठा आर्थिक दिलासा देण्यासाठी केंद्र सरकारच्या रसायने व खते मंत्रालयाने आणि केंद्रीय मंत्रिमंडळाने ‘पोषकद्रव्य आधारित अनुदान धोरणांतर्गत’ (NBS – Nutrient Based Subsidy) खतांच्या सबसिडीमध्ये भरघोस वाढ करण्याचा अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि दिलासादायक निर्णय घेतला आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत फॉस्फरिक ॲसिड, रॉक फॉस्फेट आणि अमोनिया यांसारख्या कच्च्या मालाचे दर प्रचंड वाढलेले असतानाही, केंद्र शासनाने तिजोरीवर कोट्यवधी रुपयांचा अतिरिक्त बोजा उचलून शेतकऱ्यांसाठी डीएपी (DAP – Di-Ammonium Phosphate) खताची ५० किलोची गोणी अवघ्या ₹१,३५० या जुन्याच सवलतीच्या दरात उपलब्ध करून देण्याचा ऐतिहासिक निर्णय कायम ठेवला आहे.
जर शासनाने ही सबसिडी दिली नसती, तर आंतरराष्ट्रीय बाजारातील चढ्या किमतींमुळे डीएपीची एक गोणी शेतकऱ्यांना तब्बल ₹२,८०० ते ₹३,००० ला खरेदी करावी लागली असती. शासनाने प्रति गोणीमागे तब्बल ₹१,५०० हून अधिकचे थेट अनुदान खत कंपन्यांना देऊन शेतकऱ्यांवरील आर्थिक बोजा पूर्णपणे शमवला आहे. यामुळे रब्बी हंगामातील गहू, हरभरा, ज्वारी, मका आणि कांदा या पिकांच्या पेरणीसाठी शेतकऱ्यांचा खताचा उत्पादन खर्च नियंत्रित राहण्यास मोठी मदत होणार आहे.
विविध रासायनिक खतांचे अधिकृत अनुदानित दरपत्रक (५० किलो गोणी)
शासनाच्या अधिकृत अधिसूचनेनुसार महाराष्ट्रातील सर्व अधिकृत कृषी सेवा केंद्रांवर (खत दुकानांमध्ये) रासायनिक खतांचे निश्चित करण्यात आलेले कमाल किरकोळ दर (MRP) खालीलप्रमाणे आहेत:
१. डीएपी (DAP 18:46:0): ₹१,३५० प्रति गोणी (५० किलो)
२. युरिया (Neem Coated Urea 46% N): ₹२६६.५० प्रति गोणी (४५ किलो)
३. एमओपी पोटॅश (MOP 0:0:60): ₹१,६५० ते ₹१,७०० प्रति गोणी
४. एनपीके (NPK 10:26:26): ₹१,४५० ते ₹१,४७० प्रति गोणी
५. एनपीके (NPK 12:32:16): ₹१,४५० ते ₹१,४८० प्रति गोणी
६. एनपीके (NPK 20:20:0:13): ₹१,२०० ते ₹१,२५० प्रति गोणी
७. सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP दाणेदार): ₹५५० ते ₹६०० प्रति गोणी (५० किलो)
पॉस (PoS) मशिनद्वारे ई-खरेदी आणि बायोमेट्रिक पडताळणी
रासायनिक खतांचा काळाबाजार, साठेबाजी आणि गैरवापर रोखण्यासाठी केंद्र शासनाने सर्व कृषी सेवा केंद्रांवर ‘पॉइंट ऑफ सेल’ (PoS) मशिनद्वारेच खत विक्री करणे १०० टक्के बंधनकारक केले आहे. शेतकऱ्याने खत खरेदी करताना स्वतःचे आधार कार्ड सोबत नेणे आवश्यक आहे. पॉस मशिनवर आधार क्रमांक टाकून अंगठ्याचा ठसा (बायोमेट्रिक प्रमाणीकरण) दिल्यानंतरच खताची अधिकृत पावती जनरेट होते.
या संगणकीकृत पावतीवर खताचा प्रकार, बॅच नंबर, गोणींचे वजन आणि शासनाने दिलेली अचूक एमआरपी स्पष्ट छापलेली असते. पावतीवर नमूद केलेल्या दरापेक्षा एक रुपयाही जास्त न देण्याचा सल्ला कृषी विभागाने दिला आहे. जर कोणताही खत विक्रेता पॉस पावती न देता जास्त दराने खत विकत असेल किंवा खतासोबत इतर अनावश्यक औषधे सक्तीने (Linking) माथी मारत असेल, तर त्याच्याविरुद्ध तात्काळ ‘अत्यावश्यक वस्तू कायद्यान्वये’ (Essential Commodities Act) परवाना रद्द करून फौजदारी कारवाई केली जाते.
संतुलित खत वापराचे शास्त्रोक्त तंत्रज्ञान आणि पर्यायी पर्याय
कृषी विद्यापीठांच्या मृदशास्त्र तज्ज्ञांच्या मते, केवळ डीएपी खतावर भर न देता शेतकऱ्यांनी माती परीक्षण अहवालानुसार (Soil Health Card) संतुलित खतांचा वापर केला पाहिजे. डीएपीमध्ये केवळ १८ टक्के नत्र आणि ४६ टक्के स्फुरद असते, तर पोटॅश शून्य टक्के असते. याऐवजी जर शेतकऱ्यांनी ‘१०:२६:२६’ किंवा ‘१२:३२:१६’ यांसारख्या संयुक्त खतांचा वापर केला तर पिकांना नत्र, स्फुरद आणि पालाश या तिन्ही मुख्य अन्नद्रव्यांचा समतोल पुरवठा होतो.
तसेच दाणेदार ‘सिंगल सुपर फॉस्फेट’ (SSP) चा वापर केल्यास पिकांना स्फुरदासोबतच मोफत १६ टक्के कॅल्शियम आणि ११ टक्के गंधक (Sulphur) मिळते, ज्यामुळे तेलबिया आणि कडधान्य पिकांची दाणे भरण्याची क्षमता आणि तेलाचे प्रमाण लक्षणीय वाढते. रासायनिक खतांचा वापर २० टक्क्यांनी कमी करून त्यासोबत जीवामृत, शेणखत आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा वापर वाढवल्यास जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळ टिकून राहते.
खत खरेदीबाबत शेतकऱ्यांचे महत्त्वाचे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: जर खत विक्रेता छापील एमआरपीपेक्षा जास्त पैसे मागत असेल तर काय करावे?
उत्तर: तात्काळ तालुका कृषी अधिकारी कार्यालय किंवा जिल्हा गुणवत्ता नियंत्रण अधिकाऱ्यांकडे (Quality Control Inspector) खताच्या पक्क्या पावतीसह तक्रार नोंदवावी.
प्रश्न २: एका शेतकऱ्याला किती गोणी खत खरेदी करता येते?
उत्तर: शेतकऱ्याच्या ७/१२ उताऱ्यावरील पीक क्षेत्र आणि ई-पीक पाहणीच्या आधारावर शासन निकषांनुसार आवश्यकतेनुसार खतांचा पुरवठा केला जातो.
प्रश्न ३: नॅनो युरिया आणि नॅनो डीएपीचा वापर कसा करावा?
उत्तर: पारंपारिक खतांसोबत पानांवर फवारणीसाठी प्रति लिटर पाण्यात २ ते ४ मिली नॅनो युरिया किंवा नॅनो डीएपी मिसळून फवारल्यास पिकांची वाढ वेगाने होते आणि उत्पादन खर्चात मोठी बचत होते.
शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?
रासायनिक खतांची खरेदी करताना नेहमी अधिकृत परवानाधारक कृषी सेवा केंद्रावरूनच खरेदी करा आणि खरेदी केल्यानंतर पॉस (PoS) मशिनची अधिकृत संगणकीकृत पावती आवर्जून घ्या. पावतीवर नमूद असलेल्या दरापेक्षा जास्त पैसे कधीही देऊ नका.
जर कोणताही विक्रेता खतासोबत अनावश्यक मायक्रोन्यूट्रिएंट किंवा कीटकनाशकांची सक्ती करत असेल (टाय-अप / लिंकिंग), तर त्याला स्पष्ट नकार द्या आणि तात्काळ कृषी विभागाच्या तक्रार निवारण क्रमांकावर संपर्क साधा. संतुलित खत वापराचे नियोजन करा, माती परीक्षण करूनच योग्य खतांची निवड करा आणि आपल्या शेतीचा उत्पादन खर्च कमी करून जमिनीचे आरोग्य सुरक्षित ठेवा.