महाराष्ट्रातील सर्व शेतकऱ्यांच्या मदतीस कार्यरत असलेले एकमेव माहितीपूर्ण संकेतस्थळ
घरचे बियाणे उगवण चाचणी: गोणपाट पद्धतीचा असा करा वापर; पेरणीपूर्वी १००% खात्री करा
घरचे बियाणे उगवण चाचणी: दुबार पेरणीचे संकट टाळणारा सोपा उपाय
दरवर्षी पावसाळ्याच्या सुरुवातीला बियाणे न उगवल्यामुळे शेतकऱ्यांवर दुबार पेरणीची नामुष्की ओढवते. दुबार पेरणीमुळे बियाणे, ट्रॅक्टर मशागत, मजुरी आणि खतांचा दुहेरी भुर्दंड बसतो आणि प्रति एकर किमान ₹५,००० ते ₹८,००० रुपयांचे थेट आर्थिक नुकसान होते. याशिवाय पेरणीचा योग्य काळ निघून गेल्यामुळे पिकाच्या अंतिम उत्पादनात २५ ते ३० टक्क्यांची कायमस्वरूपी घट होते. ही परिस्थिती शेतकऱ्यांचे कंबरडे मोडते.
बाजारामधून विकत घेतलेल्या बियाण्यांपेक्षा शेतकऱ्यांकडे साठवलेले घरचे बियाणे अनेकदा अधिक दर्जेदार असते, परंतु योग्य साठवणूक न झाल्यास किंवा आर्द्रता वाढल्यास त्याची उगवण क्षमता कमी झालेली असू शकते. म्हणून पेरणीच्या १५ दिवस आधी घरच्या बियाण्याची स्वतःच्या हाताने साध्या गोणपाट पद्धतीचा वापर करून उगवण चाचणी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. यामुळे बियाण्याचा दर्जा स्पष्ट होतो.
या चाचणीसाठी कोणताही प्रयोगशाळेचा खर्च लागत नाही. अवघ्या ४ दिवसांत आणि घरातील साध्या पोत्याचा वापर करून १००% अचूक निकाल मिळतो. आजच्या लेखात आपण गोणपाट उगवण चाचणीची टप्प्याटप्प्याने कृती, टक्केवारी काढण्याचे सूत्र आणि बियाण्याचा एकरी दर ठरवण्याचे गणित पाहणार आहोत. सोप्या उपायाने मोठे नुकसान टाळता येते.
घरातील बियाणे निवडताना ते बुरशीमुक्त, किडींनी न पोखरलेले आणि योग्य ओलाव्यावर साठवलेले असावे. उगवण चाचणीमुळे आपल्याला पेरणीसाठी प्रति एकर किती किलो बियाणे वापरावे लागेल याचा अचूक अंदाज बांधता येतो. पुरेसे बियाणे पेरल्याने शेतात रोपांची संख्या नियंत्रित राहते.
प्रत्येक पोत्यातील बियाण्याची उगवण क्षमता वेगवेगळी असू शकते, म्हणून सर्व पोत्यांचा एकत्रित प्रातिनिधिक नमुना घेऊन चाचणी करणे शास्त्रोक्त मानले जाते.
गोणपाट उगवण चाचणीची शास्त्रोक्त कृती (पायरी १ ते ४)
चाचणी घेण्यासाठी पुढील साध्या पायऱ्यांचे काटेकोर पालन करावे:
पायरी १: प्रातिनिधिक नमुना निवडणे: साठवलेल्या पोत्यांच्या वरून, मधून आणि तळाशी अशा सर्व भागांतून थोडे थोडे बियाणे एकत्र करून त्याचा एकजीव नमुना बनवावा. या नमुन्यातून न मोजता रँडमली १०० निरोगी दाणे निवडावेत. एकाच ठिकाणचे दाणे निवडू नयेत.
पायरी २: गोणपाट ओला करणे: एक स्वच्छ तागाचे पोते पाण्याने पूर्णपणे ओले करून घ्यावे. अतिरिक्त पाणी पिळून काढावे जेणेकरून पोते केवळ ओलसर राहील. जास्त पाणी असल्यास दाणे कुजण्याची शक्यता असते.
पायरी ३: दाण्यांची ओळीत मांडणी: गोणपाटावर प्रत्येकी १० दाण्यांच्या १० ओळी अशा प्रकारे १०० दाणे समान अंतरावर मांडावेत. दाणे मांडल्यानंतर गोणपाटाची गोल गुंडाळी करावी. गुंडाळी सैल ठेवावी जेणेकरून हवा खेळती राहील.
पायरी ४: सावलीत ठेवणे व ओलावा टिकवणे: ही गुंडाळी घरातील किंवा गोठ्यातील सावलीच्या ठिकाणी ठेवावी. त्यावर दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी थोडे पाणी शिंपडून ओलावा टिकवून ठेवावा. सलग ४ ते ५ दिवसांनंतर गुंडाळी हळुवारपणे उघडून उगवलेल्या दाण्यांची मोजणी करावी.
उगवण टक्केवारी सूत्र व बियाणे प्रमाण निर्णय तक्ता
| उगवण टक्केवारी (%) | बियाण्याचा दर्जा | शेतकऱ्यांनी घ्यावयाचा निर्णय | एकरी बियाणे प्रमाण (सोयाबीन) |
|---|---|---|---|
| ७०% पेक्षा जास्त (उदा. ८०-८५%) | उत्कृष्ट व प्रमाणित दर्जा | हे बियाणे पेरणीसाठी १००% योग्य आहे | २५ ते ३० किलो प्रति एकर |
| ६०% ते ७०% दरम्यान | मध्यम दर्जा | बियाण्याचे एकरी प्रमाण थोडे वाढवून पेरावे | ३२ ते ३५ किलो प्रति एकर |
| ६०% पेक्षा कमी | अत्यंत निकृष्ट | हे बियाणे कदापि पेरू नये; इतर बियाणे वापरावे | पेरणीस सक्त मनाई |
उगवण क्षमता मोजण्याचे सूत्र अत्यंत सोपे आहे: (उगवलेल्या दाण्यांची संख्या ÷ एकूण मांडलेले १०० दाणे) × १०० = उगवण टक्केवारी (%). हे सूत्र लक्षात ठेवणे सोपे आहे.
जर १०० पैकी ८० दाण्यांना निरोगी कोंब फुटले असतील, तर उगवण क्षमता ८०% आहे असे समजून एकरी २५ ते ३० किलो बियाणे पेरावे.
जर उगवण ६५% भरली, तर बियाण्याचे प्रमाण ३५ किलोपर्यंत वाढवावे, ज्यामुळे शेतात रोपांची संख्या पुरेशी राहील आणि उत्पन्नात घट होणार नाही.
उगवण चाचणीचे थेट आर्थिक फायदे व बचत
घरचे बियाणे वापरल्यामुळे शेतकऱ्याचे बाजारातील महागड्या बियाण्यांचे एकरी ₹३,००० ते ₹४,००० रुपये वाचतात. उगवण चाचणी घेतल्यामुळे दुबार पेरणीची १००% हमी मिळते, ज्यामुळे मशागत, मजुरी आणि वेळेची बचत होते.
पेरणीच्या वेळी जमिनीत १०० मिमी पाऊस पडल्याची खात्री करून आणि बियाण्याला FIR बीजप्रक्रिया करून टोकण किंवा पेरणी यंत्राने पेरल्यास सोयाबीनचे एकरी १० ते १२ क्विंटल उत्पादन हमखास साध्य होते. घरचे बियाणे योग्य नियोजनाने सर्वाधिक फायदेशीर ठरते.
दुबार पेरणीचे संकट टळल्यामुळे खतांचा आणि मशागतीचा दुहेरी खर्च वाचतो, जो एका हंगामात लाखो रुपयांचा असू शकतो.
बियाणे साठवणूक तंत्रज्ञान व आर्द्रता नियंत्रण (१०% ओलावा नियम)
मागील हंगामातील सोयाबीन किंवा इतर कडधान्य घरचे बियाणे म्हणून साठवताना धान्यातील ओलाव्याचे प्रमाण (Moisture Content) अत्यंत महत्त्वाचे असते. काढणीच्या वेळी मळणी यंत्राची गती योग्य ठेवून बियाण्याला तडे जाणार नाहीत याची खबरदारी घ्यावी लागते. साठवणुकीपूर्वी बियाणे २ ते ३ दिवस कडक उन्हात वाळवून त्यातील ओलावा ९ ते १० टक्क्यांच्या खाली आणणे अत्यंत आवश्यक असते.
जर बियाण्यामध्ये १२ टक्क्यांपेक्षा जास्त ओलावा राहिला, तर साठवणुकीच्या काळात बियाण्यामध्ये अंतर्गत उष्णता निर्माण होते आणि बियाण्याचा भ्रूण काळा पडून मरतो. बियाणे साठवण्यासाठी सिमेंटच्या जमिनीवर थेट पोती न ठेवता लाकडी फळ्या किंवा बांबूच्या तराफ्यांवर ठेवावीत. पोत्यांना भिंतीपासून किमान २ फूट लांब ठेवावे जेणेकरून हवा खेळती राहील आणि ओलसरपणा येणार नाही.
उगवण चाचणीच्या इतर २ सोप्या पद्धती (वर्तमानपत्र व प्लेट पद्धत)
गोणपाट पद्धतीव्यतिरिक्त शेतकरी खालील दोन सोप्या पद्धतींचा वापर करूनही घरच्या घरी १००% अचूक उगवण चाचणी घेऊ शकतात:
१. वर्तमानपत्र (News Paper) पद्धत: जुन्या वर्तमानपत्राची ४ ते ५ पाने एकत्र करून पाण्याने ओली करावीत. त्यावर १०० दाणे ओळीत मांडून वर्तमानपत्राची सुरळी करावी आणि ती प्लास्टिकच्या पिशवीत ठेवून तोंड हलके बांधावे. ४ दिवसांनंतर सुरळी उघडून कोंब मोजावेत.
२. वाळूची प्लेट किंवा ट्रे पद्धत: एका प्लास्टिकच्या ट्रेमध्ये किंवा कुंडीत स्वच्छ नदीची वाळू भरावी. त्यावर १०० दाणे १ सेंमी खोलीवर टोचावेत आणि दररोज हलके पाणी शिंपडावे. ५ व्या दिवशी वर आलेल्या निरोगी रोपांची मोजणी करावी.
कोंब फुटल्यानंतर मुळांची गुणवत्ता व सशक्तता कशी तपासावी?
उगवण चाचणीत केवळ दाण्याला कोंब फुटला म्हणजे बियाणे उत्तम आहे असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरते. कोंबाची शारीरिक ताकद तपासणे अत्यंत गरजेचे असते. निरोगी कोंब हा पांढराशुभ्र, जाड आणि किमान १ ते २ सेंटीमीटर लांब असावा. त्याला बारीक उपमुळ्या फुटलेल्या असाव्यात.
जर कोंब काळा पडलेला, वाकडा-तिकडा, अत्यंत बारीक किंवा कुजलेला असेल, तर तो दाणा अशक्त मानला जातो. अशा अशक्त दाण्यांमधून शेतात निरोगी झाड तयार होत नाही. म्हणून केवळ सशक्त कोंब फुटलेल्या दाण्यांचीच मोजणी करावी.
उगवण टक्केवारीनुसार एकरी बियाणे प्रमाण कॅल्क्युलेटर व तक्ता
| उगवण चाचणी निकाल (%) | प्रति एकर शिफारशीत बियाणे (किलो) | झाडांची अंदाजे संख्या (प्रति एकर) | शेतकऱ्यांसाठी विशेष कृषी सल्ला |
|---|---|---|---|
| ८५% ते ९५% (सर्वोत्तम) | २४ ते २५ किलो | १.४० लाख झाडे | प्रमाणित अंतरावर पेरणी करावी, बियाणे बचत होते |
| ७५% ते ८४% (उत्कृष्ट) | २६ ते २८ किलो | १.३५ लाख झाडे | FIR बीजप्रक्रिया करून सामान्य वेगाने पेरावे |
| ६५% ते ७४% (मध्यम) | ३० ते ३२ किलो | १.२० लाख झाडे | बियाण्याचा दर १०% वाढवून पेरावे |
| ६०% ते ६४% (सीमावर्ती) | ३५ ते ३८ किलो | १.०० लाख झाडे | टोकण पद्धत वापरावी, दाट पेरणी टाळावी |
| ६०% पेक्षा कमी (निकृष्ट) | पेरणी करू नये | शून्य उत्पादन धोका | हे बियाणे बाजारात विकून नवीन प्रमाणित बियाणे घ्यावे |
वरील तक्त्यावरून स्पष्ट होते की उगवण चाचणी घेतल्याने बियाण्याचा दर अचूक ठरवता येतो. जर बियाण्याची उगवण ८०% असेल आणि शेतकऱ्याने ३५ किलो बियाणे पेरले, तर शेतात अनावश्यक दाटी होऊन रोगांचा प्रादुर्भाव वाढतो. याउलट उगवण ६५% असताना २५ किलो पेरले तर शेत विरळ राहून उत्पादनात मोठी घट होते.
घरचे बियाणे वि. बाजारातील विकतचे बियाणे: प्रत्यक्ष आर्थिक तुलना
एका एकरासाठी बाजारातून नामवंत कंपनीचे सोयाबीन बियाणे (३० किलोची बॅग) खरेदी केल्यास प्रति बॅग ₹२,८०० ते ₹३,५०० खर्च येतो. ५ एकर क्षेत्रासाठी हा खर्च ₹१५,००० ते ₹१८,००० रुपयांपर्यंत जातो.
याउलट स्वतःच्या शेतातील घरचे बियाणे वापरल्यास त्याचा खर्च केवळ ₹१,५०० (धान्याचा बाजारभाव) इतकाच पडतो. उगवण चाचणी घेऊन घरचे बियाणे पेरल्यास ५ एकरांमागे शेतकऱ्याचे थेट ₹१०,००० ते ₹१२,००० रुपये रोख वाचतात. ही रक्कम इतर आवश्यक खते आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांवर खर्च करता येते.
बियाणे साठवणूक तंत्रज्ञान व आर्द्रता नियंत्रण (१०% ओलावा नियम)
मागील हंगामातील सोयाबीन किंवा इतर कडधान्य घरचे बियाणे म्हणून साठवताना धान्यातील ओलाव्याचे प्रमाण अत्यंत महत्त्वाचे असते. काढणीच्या वेळी मळणी यंत्राची गती योग्य ठेवून बियाण्याला तडे जाणार नाहीत याची खबरदारी घ्यावी लागते. साठवणुकीपूर्वी बियाणे २ ते ३ दिवस कडक उन्हात वाळवून त्यातील ओलावा ९ ते १० टक्क्यांच्या खाली आणणे अत्यंत आवश्यक असते.
जर बियाण्यामध्ये १२ टक्क्यांपेक्षा जास्त ओलावा राहिला, तर साठवणुकीच्या काळात बियाण्यामध्ये अंतर्गत उष्णता निर्माण होते आणि बियाण्याचा भ्रूण काळा पडून मरतो. बियाणे साठवण्यासाठी सिमेंटच्या जमिनीवर थेट पोती न ठेवता लाकडी फळ्या किंवा बांबूच्या तराफ्यांवर ठेवावीत. पोत्यांना भिंतीपासून किमान २ फूट लांब ठेवावे जेणेकरून हवा खेळती राहील आणि ओलसरपणा येणार नाही.
उगवण चाचणीच्या इतर २ सोप्या पद्धती (वर्तमानपत्र व प्लेट पद्धत)
गोणपाट पद्धतीव्यतिरिक्त शेतकरी खालील दोन सोप्या पद्धतींचा वापर करूनही घरच्या घरी १००% अचूक उगवण चाचणी घेऊ शकतात:
१. वर्तमानपत्र (News Paper) पद्धत: जुन्या वर्तमानपत्राची ४ ते ५ पाने एकत्र करून पाण्याने ओली करावीत. त्यावर १०० दाणे ओळीत मांडून वर्तमानपत्राची सुरळी करावी आणि ती प्लास्टिकच्या पिशवीत ठेवून तोंड हलके बांधावे. ४ दिवसांनंतर सुरळी उघडून कोंब मोजावेत.
२. वाळूची प्लेट किंवा ट्रे पद्धत: एका प्लास्टिकच्या ट्रेमध्ये किंवा कुंडीत स्वच्छ नदीची वाळू भरावी. त्यावर १०० दाणे १ सेंमी खोलीवर टोचावेत आणि दररोज हलके पाणी शिंपडावे. ५ व्या दिवशी वर आलेल्या निरोगी रोपांची मोजणी करावी.
कोंब फुटल्यानंतर मुळांची गुणवत्ता व सशक्तता कशी तपासावी?
उगवण चाचणीत केवळ दाण्याला कोंब फुटला म्हणजे बियाणे उत्तम आहे असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरते. कोंबाची शारीरिक ताकद तपासणे अत्यंत गरजेचे असते. निरोगी कोंब हा पांढराशुभ्र, जाड आणि किमान १ ते २ सेंटीमीटर लांब असावा. त्याला बारीक उपमुळ्या फुटलेल्या असाव्यात.
जर कोंब काळा पडलेला, वाकडा-तिकडा, अत्यंत बारीक किंवा कुजलेला असेल, तर तो दाणा अशक्त मानला जातो. अशा अशक्त दाण्यांमधून शेतात निरोगी झाड तयार होत नाही. म्हणून केवळ सशक्त कोंब फुटलेल्या दाण्यांचीच मोजणी करावी.
उगवण टक्केवारीनुसार एकरी बियाणे प्रमाण कॅल्क्युलेटर व तक्ता
| उगवण चाचणी निकाल (%) | प्रति एकर शिफारशीत बियाणे (किलो) | झाडांची अंदाजे संख्या (प्रति एकर) | शेतकऱ्यांसाठी विशेष कृषी सल्ला |
|---|---|---|---|
| ८५% ते ९५% (सर्वोत्तम) | २४ ते २५ किलो | १.४० लाख झाडे | प्रमाणित अंतरावर पेरणी करावी, बियाणे बचत होते |
| ७५% ते ८४% (उत्कृष्ट) | २६ ते २८ किलो | १.३५ लाख झाडे | FIR बीजप्रक्रिया करून सामान्य वेगाने पेरावे |
| ६५% ते ७४% (मध्यम) | ३० ते ३२ किलो | १.२० लाख झाडे | बियाण्याचा दर १०% वाढवून पेरावे |
| ६०% ते ६४% (सीमावर्ती) | ३५ ते ३८ किलो | १.०० लाख झाडे | टोकण पद्धत वापरावी, दाट पेरणी टाळावी |
| ६०% पेक्षा कमी (निकृष्ट) | पेरणी करू नये | शून्य उत्पादन धोका | हे बियाणे बाजारात विकून नवीन प्रमाणित बियाणे घ्यावे |
वरील तक्त्यावरून स्पष्ट होते की उगवण चाचणी घेतल्याने बियाण्याचा दर अचूक ठरवता येतो. जर बियाण्याची उगवण ८०% असेल आणि शेतकऱ्याने ३५ किलो बियाणे पेरले, तर शेतात अनावश्यक दाटी होऊन रोगांचा प्रादुर्भाव वाढतो. याउलट उगवण ६५% असताना २५ किलो पेरले तर शेत विरळ राहून उत्पादनात मोठी घट होते.
घरचे बियाणे वि. बाजारातील विकतचे बियाणे: प्रत्यक्ष आर्थिक तुलना
एका एकरासाठी बाजारातून नामवंत कंपनीचे सोयाबीन बियाणे (३० किलोची बॅग) खरेदी केल्यास प्रति बॅग ₹२,८०० ते ₹३,५०० खर्च येतो. ५ एकर क्षेत्रासाठी हा खर्च ₹१५,००० ते ₹१८,००० रुपयांपर्यंत जातो.
याउलट स्वतःच्या शेतातील घरचे बियाणे वापरल्यास त्याचा खर्च केवळ ₹१,५०० इतकाच पडतो. उगवण चाचणी घेऊन घरचे बियाणे पेरल्यास ५ एकरांमागे शेतकऱ्याचे थेट ₹१०,००० ते ₹१२,००० रुपये रोख वाचतात. ही रक्कम इतर आवश्यक खते आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांवर खर्च करता येते.
बियाण्यातील भेसळ व इतर तण बियाणे ओळखण्याची पद्धत
घरचे बियाणे वापरण्यापूर्वी चाळणीच्या साहाय्याने बियाणे स्वच्छ चाळून घ्यावे. यामध्ये असणारे खडे, मातीचे ढेकूळ, बारीक चपटे दाणे आणि इतर तणांचे (उदा. काँग्रेस गवत, लव्हाळा) दाणे वेगळे करावेत.
स्वच्छ व एकसारख्या आकाराच्या बियाण्यांची पेरणी केल्यास शेतात एकाच वेळी आणि एकसमान रोपे वर येतात, ज्यामुळे खुरपणी आणि फवारणी करणे अत्यंत सोपे होते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्रश्न १: उगवण चाचणी पेरणीपूर्वी किती दिवस आधी करावी?
उत्तर: पेरणी सुरू होण्यापूर्वी किमान १० ते १५ दिवस आधी चाचणी घ्यावी, जेणेकरून बियाणे कमी पडल्यास पर्यायी व्यवस्था करता येईल.
प्रश्न २: चाचणीसाठी तागाचे पोतेच का वापरावे?
उत्तर: तागाचे पोते ओलावा जास्त वेळ टिकवून ठेवते आणि हवा खेळती ठेवते, ज्यामुळे दाण्यांना बुरशी न लागता नैसर्गिक कोंब फुटतात.
प्रश्न ३: कोंब फुटलेल्या दाण्यांमध्ये कोणते दाणे मोजावे?
उत्तर: ज्या दाण्यांना सशक्त, पांढरा आणि किमान अर्धा सेंटीमीटर लांबीचा निरोगी कोंब फुटला आहे तेच दाणे मोजावेत; कुजलेले किंवा अर्धवट फुटलेले दाणे मोजू नयेत.
प्रश्न ४: बियाणे साठवताना कोणती काळजी घ्यावी?
उत्तर: बियाणे सिमेंटच्या जमिनीवर थेट न ठेवता लाकडी फळ्यांवर ठेवावे आणि साठवणुकीत १०% पेक्षा कमी ओलावा असावा.
अधिकृत शेतकरी नेटवर्क
महत्त्वाचे शेती अपडेट्स तुमच्याकडून चुकत तर नाहीत ना?
महाराष्ट्रातील २ लाखांपेक्षा जास्त शेतकरी आधीच जोडले आहेत; तुम्हीही आजच सामील व्हा.
