महाराष्ट्रात अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरात निर्माण झालेली चक्रीय वाऱ्यांची स्थिती, हवेचा कमी दाबाचा पट्टा आणि पश्चिमी चक्रावात (Western Disturbance) यांच्या एकत्रित प्रभावामुळे पुढील ४ ते ५ दिवस राज्यातील बहुतांश जिल्ह्यांमध्ये मेघगर्जनेसह अवकाळी पाऊस, विजांचा कडकडाट, वादळी वारे आणि काही भागांत गारपीट (Hailstorm) होण्याचा गंभीर इशारा भारतीय हवामान विभागाने (IMD) आणि प्रादेशिक हवामान केंद्र, मुंबई यांनी अधिकृतपणे जारी केला आहे. या हवामान बदलामुळे मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि विदर्भातील काढणीला आलेली पिके आणि फळबागांना मोठा धोका निर्माण झाला असून कृषी विभागाने शेतकऱ्यांसाठी तातडीची आपत्कालीन पीक संरक्षण नियमावली प्रसिद्ध केली आहे.
हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार नाशिक, अहिल्यानगर, पुणे, सातारा, सोलापूर, छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, परभणी, लातूर, धाराशिव, नांदेड, बुलढाणा, अकोला, अमरावती आणि यवतमाळ या जिल्ह्यांमध्ये ताशी ४० ते ५० किमी वेगाने वादळी वारे वाहण्याची आणि विजांच्या कडकडाटासह जोरदार पाऊस पडण्याची दाट शक्यता आहे. काही सखल भागांत आणि डोंगराळ पट्ट्यात मध्यम ते मोठ्या आकाराची गारपीट होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आल्याने रब्बी पिकांचे मोठे नुकसान होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
काढणीस आलेल्या पिकांचे तातडीचे संरक्षण व्यवस्थापन
अवकाळी पाऊस आणि वादळापासून शेतमालाचे रक्षण करण्यासाठी कृषी तज्ज्ञांनी खालीलप्रमाणे तातडीच्या उपाययोजना करण्याचे आवाहन केले आहे:
१. सोयाबीन, मका व बाजरी: शेतात कापणी करून ठेवलेले किंवा वाळवण्यासाठी पसरवलेले पीक तात्काळ सुरक्षित ठिकाणी किंवा गोदामात हलवावे. जर पीक शेतातच असेल, तर ते ताडपत्रीने पूर्णपणे झाकून घ्यावे आणि ताडपत्रीच्या कडांवर मातीचे किंवा दगडाचे वजन ठेवावे, जेणेकरून वादळी वाऱ्याने ताडपत्री उडून जाणार नाही.
२. कांदा पीक संरक्षण: शेतातील काढलेला कांदा तात्काळ गोळा करून कोरड्या जागी साठवावा. ओलसर कांदा चाळीत भरू नये, अन्यथा सडीचे प्रमाण वाढू शकते.
३. द्राक्ष आणि डाळिंब बागा: गारपिटीचा धोका असणाऱ्या भागात द्राक्ष बागांवर गारपीट संरक्षक जाळी (Anti-Hail Nets) त्वरित व्यवस्थित बांधून घ्यावी. पावसाच्या पाण्याचा निचरा होण्यासाठी बागेतील चर तात्काळ मोकळे करावेत.
पावसानंतर बुरशीजन्य रोग नियंत्रणासाठी फवारणी वेळापत्रक
अवकाळी पावसामुळे हवेतील आर्द्रता अचानक वाढते आणि तापमान खाली येते. अशा ढगाळ आणि दमट हवामानामध्ये पिकांवर करपा (Blight), तांबेरा (Rust), डाऊनी मिल्ड्यू (Downy Mildew) आणि पावडरी मिल्ड्यू यांसारख्या घातक बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव वेगाने पसरतो. पाऊस थांबल्यानंतर आणि पाने कोरडी झाल्यानंतर खालीलप्रमाणे प्रतिबंधात्मक फवारणी करावी:
द्राक्ष, डाळिंब, संत्रा आणि मोसंबी बागांमध्ये पाऊस थांबताच तातडीने कॉपर ऑक्सिक्लोराईड (COC) २.५ ग्रॅम प्रति लिटर किंवा बोर्डो मिश्रण (Bordeaux Mixture) ०.५ टक्के तीव्रतेची फवारणी करावी. भाजीपाला आणि कांदा पिकावर करपा नियंत्रणासाठी मॅनकोझेब (Mancozeb) २.५ ग्रॅम किंवा अझॉक्सिस्ट्रोबिन + डिफेनोकोनाझोल १ मिली प्रति लिटर पाण्यात मिसळून फवारावे. फवारणी करताना द्रावणात चांगल्या दर्जाचे स्टिकर (Silicon Spreader) आवर्जून मिसळावे, जेणेकरून औषध पानांवर व्यवस्थित चिकटून राहते.
वीज पडण्यापासून शेतकरी व जनावरांचे संरक्षण
मेघगर्जना आणि विजांचा कडकडाट सुरू असताना शेतात किंवा मोकळ्या जागेत काम करणे अत्यंत धोकादायक ठरू शकते. खालील सुरक्षा नियमांचे काटेकोर पालन करावे:
१. विजा चमकत असताना शेतातील उंच झाडांखाली, विजेच्या खांबांखाली किंवा पत्र्याच्या शेडखाली कधीही थांबू नका.
२. ट्रॅक्टर, लोखंडी अवजारे आणि पाण्याचे पंप यांपासून तात्काळ दूर राहा.
३. गोठ्यातील जनावरांना झाडांखाली किंवा पत्र्याच्या शेडखाली बांधण्याऐवजी पक्क्या छताखाली सुरक्षित बांधा आणि गोठ्यात पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्या.
४. मोबाईलवर ‘दामिनी’ (Damini App) ॲप डाउनलोड करून विजांचा प्रत्यक्ष धोका आणि अंतर तपासा.
अवकाळी नुकसानीबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: अवकाळी पावसामुळे नुकसान झाल्यास पीक विमा भरपाई कशी मिळवावी?
उत्तर: नुकसान झाल्यापासून ७२ तासांच्या आत ‘क्रॉप इन्शुरन्स’ (Crop Insurance App) ॲपवर फोटोसह तक्रार नोंदवावी अथवा विमा कंपनीच्या टोल-फ्री क्रमांकावर कॉल करावा.
प्रश्न २: शासकीय पंचनामा कधी होतो?
उत्तर: पाऊस थांबल्यानंतर संबंधित गावचे तलाठी, कृषी सहाय्यक आणि ग्रामसेवक संयुक्तपणे मोका पंचनामा करून अहवाल तहसीलदारांकडे सादर करतात.
प्रश्न ३: फवारणी पाऊस पडण्यापूर्वी करावी की नंतर?
उत्तर: पाऊस पडण्यापूर्वी रासायनिक फवारणी करू नये, कारण पावसाने औषध वाहून जाते. पाऊस थांबून हवा कोरडी झाल्यानंतरच बुरशीनाशकांची फवारणी करावी.
शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?
हवामान खात्याच्या इशाऱ्याकडे अजिबात दुर्लक्ष करू नका. शेतात काढणीला आलेला शेतमाल त्वरित झाकून सुरक्षित करा आणि पावसाचे पाणी शेतात साचून राहणार नाही यासाठी पाण्याचा निचरा होणारे चर तात्काळ मोकळे करा.
विजांचा कडकडाट सुरू असताना स्वतःचा आणि मुक्या जनावरांचा जीव धोक्यात घालू नका. सुरक्षित पक्क्या घरात आश्रय घ्या. जर दुर्दैवाने पिकांचे किंवा फळबागांचे नुकसान झाले, तर लगेच मोबाईलवरून नुकसानीचे स्पष्ट फोटो आणि व्हिडिओ काढून ठेवा आणि ७२ तासांच्या आत पीक विमा कंपनीकडे अधिकृत क्लेम नोंदवा.