अवकाळी पाऊस अंदाज: राज्यात मेघगर्जनेसह मुसळधार पावसाचा इशारा; पिकांच्या संरक्षणासाठी सूचना

विशेष प्रतिनिधी, शेतकरी हेल्पलाईन पुणे : भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD) आणि प्रादेशिक हवामान केंद्र, मुंबई यांच्याकडून जारी करण्यात आलेल्या ताज्या उपग्रह रडार बुलेटिननुसार, अरबी समुद्रावरून येणारे बाष्पयुक्त वारे आणि मध्य भारतावर निर्माण झालेला कमी दाबाचा पट्टा यांच्या परस्पर संसर्गामुळे संपूर्ण महाराष्ट्रात पुढील ७२ ते ९६ तासांत तीव्र मेघगर्जना, विजांचा कडकडाट आणि ताशी ४० ते ५० किमी वेगाने वाहणाऱ्या वादळी वाऱ्यांसह अवकाळी पावसाची जोरदार शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

हवामान विभागाने विदर्भ, मराठवाडा, उत्तर महाराष्ट्र आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील बहुतांश जिल्ह्यांना ‘यलो आणि ऑरेंज अलर्ट’ जारी केला असून, काढणीस आलेल्या रब्बी पिकांना आणि फळबागांना संभाव्य नुकसानीपासून वाचवण्यासाठी कृषी विभागाने तात्काळ आपत्कालीन पीक संरक्षण मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या आहेत. आपत्कालीन परिस्थितीत मदतीसाठी जिल्हा नियंत्रण कक्षाचे दूरध्वनी क्रमांक २४ तास सुरू ठेवण्यात आले आहेत. शेतकरी बांधवांनी सतर्क राहून आपल्या शेतमालाचे व जनावरांचे रक्षण करावे.

या अवकाळी हवामानाचा सर्वाधिक धोका शेतात सोंगणी करून ठेवलेल्या किंवा काढणीस आलेल्या गहू, हरभरा, रब्बी ज्वारी, मका आणि उन्हाळी भुईमूग या पिकांना बसण्याची भीती आहे. याशिवाय नाशिक, सांगली, सोलापूर आणि अहिल्यानगर पट्ट्यातील द्राक्ष बागा, डाळिंब, आंबा मोहर आणि संत्रा-मोसंबीच्या फळांना गारपिटीचा व मुसळधार पावसाचा मोठा तडाखा बसू शकतो.

शेतात पाणी साचल्यामुळे काढणीस आलेल्या पिकांचे दाणे काळवंडणे, बुरशी लागणे आणि धान्याला शेतातच कोंब फुटणे अशा गंभीर अडचणी उद्भवू शकतात. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी शेतात उघड्यावर पडलेला शेतमाल तात्काळ गोळा करून कोरड्या, सुरक्षित जागी किंवा गोदामात हलवावा; जर वाहतूक शक्य नसेल तर संपूर्ण शेतमाल जाड प्लास्टिक ताडपत्रीने झाकून जमिनीपासून उंचावर ठेवावा. कांदा चाळीभोवती पाण्याचा निचरा व्यवस्थित राहील याची खात्री करावी.

वादळी वाऱ्यामुळे फळबागांचे नुकसान टाळण्यासाठी झाडांना आधार देण्याची व्यवस्था करावी. “अरबी समुद्रातील चक्राकार वाऱ्यांमुळे राज्यात बाष्पाचे प्रमाण वाढले आहे. शेतकऱ्यांनी पुढील ३ दिवस शेतात रासायनिक फवारण्या किंवा पाणी देणे पूर्णपणे थांबवावे आणि विजांच्या वेळी सुरक्षित ठिकाणी आश्रय घ्यावा.” — ज्येष्ठ हवामान शास्त्रज्ञ, प्रादेशिक हवामान केंद्र, मुंबई फळबागायतदार शेतकऱ्यांसाठी कृषी विद्यापीठांनी तातडीचे उपाय सुचवले आहेत.

अवकाळी पाऊस पडून गेल्यानंतर वातावरणातील वाढत्या आर्द्रतेमुळे द्राक्ष आणि डाळिंब बागांमध्ये डाऊनी मिल्ड्यू, करपा आणि फळकुज रोगाचा प्रादुर्भाव वेगाने वाढतो. यासाठी पाऊस थांबताच बागेतील साचलेले पाणी शेताबाहेर चर काढून काढून द्यावे आणि ट्रायकोडर्मा किंवा बोर्डो मिश्रण (०.५%) किंवा कॉपर ऑक्सिक्लोराईड (२.५ ग्रॅम प्रति लिटर पाणी) या जैविक व रासायनिक बुरशीनाशकाची तात्काळ प्रतिबंधात्मक फवारणी करावी.

कांदा उत्पादकांनी साठवणूक केलेल्या कांदा चाळींच्या बाजूंना ताडपत्रीचे पडदे लावून पावसाचे पाणी चाळीत शिरणार नाही याची १००% खबरदारी घ्यावी. फळबागांमध्ये पाण्याचा साचलेपणा टाळण्यासाठी शेतातील उताराच्या दिशेने चर काढून द्यावेत, ज्यामुळे मुळांना ऑक्सिजन मिळून झाडे निरोगी राहतात. काढणीस आलेली फळे तातडीने तोडून सुरक्षित पॅकिंग करावी. आपत्तीच्या काळात शेतकऱ्यांच्या जीविताचे आणि पशुधनाचे रक्षण करणे अत्यंत सर्वोच्च प्राधान्याचे आहे.

विजांचा कडकडाट सुरू असताना शेतातील उंच झाडांखाली, विजेचे खांब, ट्रान्सफॉर्मर, विहिरी किंवा पाटाच्या पाण्याजवळ उभे राहू नये. शेतातील बैल, गायी आणि इतर जनावरांना पत्र्याच्या शेडखाली किंवा झाडाला न बांधता पक्क्या सुरक्षित गोठ्यात बांधावे.

जर अवकाळी पाऊस किंवा गारपिटीमुळे पिकांचे नुकसान झाले, तर शेतकऱ्यांनी कोणत्याही परिस्थितीची वाट न पाहता ७२ तासांच्या आत ‘क्रॉप इन्शुरन्स’ ॲपवर फोटोसह ऑनलाईन तक्रार नोंदवावी, ज्यामुळे विमा कंपनीचे प्रतिनिधी प्रत्यक्ष बांधावर येऊन नुकसानीचा पंचनामा करू शकतील. हवामानाच्या स्थानिक अंदाजावर नियमित लक्ष ठेवूनच शेतकऱ्यांनी शेतातील मशागत आणि काढणीची कामे करावीत. स्थानिक हवामान केंद्राचे सल्ले शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत मार्गदर्शक ठरतात.

प्रशासकीय स्तरावर महसूल व कृषी यंत्रणेला स्पष्ट आदेश देण्यात आले आहेत की, गावपातळीवर कार्यरत असणाऱ्या तलाठी, ग्रामसेवक आणि कृषी सहाय्यकांनी थेट बांधावर जाऊन शेतकऱ्यांच्या अडचणी समजून घ्याव्यात. कोणत्याही शासकीय अर्जावर किंवा मदतीवर निर्णय घेताना अनाठायी विलंब होणार नाही याची दक्षता घेण्याचे सक्त निर्देश जिल्हा प्रशासनाने दिले आहेत.

जिल्हाधिकारी कार्यालयामार्फत प्रत्येक तालुक्यात विशेष आढावा बैठकांचे आयोजन केले जात असून, ग्रामीण भागातील महसूल तक्रारींचा निपटारा युद्धपातळीवर केला जात आहे. आधुनिक संगणकीय प्रणालीमुळे कामात मोठी पारदर्शकता आली असून शेतकऱ्यांना वेळेत सेवा उपलब्ध होत आहेत. शेतकरी बांधवांनी आपल्या शेतमालाची विक्री करताना नेहमी अधिकृत बाजार समित्यांचाच वापर करावा. बाजार समितीमध्ये शासकीय नियमांनुसार पारदर्शक लिलाव प्रक्रिया चालते, ज्यामुळे शेतमालाला खुला आणि स्पर्धात्मक बाजारभाव मिळतो.

खाजगी व्यापाऱ्यांना माल देताना पूर्ण रक्कम रोख स्वरूपात किंवा बँक खात्यात थेट वर्ग करून घ्यावी. धनादेश स्वीकारताना बँकेत पुरेसा निधी असल्याची खात्री करावी. बाजार समितीच्या आवारात इलेक्ट्रॉनिक वजनकाट्यावरच शेतमालाचे अचूक वजन करून घ्यावे. अचूक वजनामुळे संभाव्य फसवणूक टळते आणि हक्काचा मोबदला मिळतो. ग्रामीण भागातील तरुण शेतकऱ्यांनी आता केवळ पारंपारिक पिकांवर अवलंबून न राहता शेतीपूरक प्रक्रिया उद्योगांची जोड दिली पाहिजे.

शेतकरी उत्पादक कंपन्यांच्या माध्यमातून शेतमालाची प्रतवारी, पॅकिंग, साठवणूक आणि थेट ग्राहक विक्रीचे मॉडेल यशस्वीपणे राबवले जात आहे. यामुळे मध्यस्थांची साखळी तुटून शेतकऱ्यांचा निव्वळ नफा थेट वाढतो. राज्य शासनाकडून अशा शेतकरी कंपन्यांना शीतगृहे, गोदामे आणि वाहतूक वाहनांसाठी ५० टक्क्यांपर्यंतचे थेट भांडवली अनुदान दिले जात आहे. हवामानातील अनपेक्षित बदलांमुळे शेतीत निर्माण होणारी जोखीम कमी करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाची मदत घेणे अनिवार्य झाले आहे.

हवामान विभागाचे स्थानिक उपग्रह अंदाज, पावसाचे प्रमाण आणि किडींच्या प्रादुर्भावाची पूर्वसूचना यावर आधारित पीक व्यवस्थापन करावे. वेळेत पूर्वसूचना मिळाल्यामुळे पिकांचे संभाव्य नुकसान ५० टक्क्यांनी कमी होते. कोरडवाहू भागात पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपून वापरण्यासाठी ठिबक व तुषार सिंचनाचा वापर वाढवला पाहिजे. स्थानिक पातळीवर कृषी पतपुरवठा सुरळीत ठेवण्यासाठी जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका आणि राष्ट्रीयकृत बँकांनी विशेष कृषी कर्ज मेळावे आयोजित केले आहेत.

शेतकऱ्यांना वेळेत आणि सुलभतेने पतपुरवठा उपलब्ध झाल्यास सावकारी पाशातून मुक्ती मिळते. पीक विम्याचे संरक्षण आणि हमीभावाची खात्री यामुळे शेती व्यवसायातील आर्थिक स्थिरता वाढण्यास मोठी मदत होत आहे. गावागावांमधील शेतरस्त्यांचे प्रश्न आणि पाणंद रस्त्यांची कामे रोजगार हमी योजनेच्या माध्यमातून मार्गी लावली जात आहेत. पावसाळ्यात शेतातून शेतमाल ट्रॅक्टर किंवा बैलगाडीने मुख्य रस्त्यापर्यंत वाहून नेणे यामुळे अत्यंत सोपे झाले आहे.

पायाभूत सुविधांच्या विकासावर शासनाकडून कोट्यवधींचा निधी खर्च केला जात असून शेतकऱ्यांचे जीवनमान उंचावत आहे. शेतकऱ्यांनी आपल्या शेतात विविध पिकांची लागवड करून जोखीम विभागणी करावी. कडधान्ये, तेलबिया आणि तृणधान्यांची फेरपालट केल्यास जमिनीची सुपीकता टिकून राहते. एका पिकाचे नुकसान झाले तरी दुसऱ्या पिकातून चांगला नफा मिळतो. सेंद्रिय व जैविक निविष्ठांचा वापर वाढवून उत्पादन खर्चात बचत करणे ही काळाची गरज बनली आहे.

कृषी विज्ञान केंद्रांच्या शास्त्रज्ञांनी सुचवलेल्या शिफारशींनुसार सुधारित वाणांची पेरणी केल्यास एकरी उत्पादनात २० ते २५ टक्क्यांची थेट वाढ होते. गावोगावी शेतीशाळांचे आयोजन करून कीड-रोग नियंत्रणाचे शास्त्रोक्त प्रशिक्षण थेट बांधावर दिले जात आहे. शासनाने बोगस बियाणे आणि खत विक्रेत्यांवर कडक नजर ठेवण्यासाठी विशेष भरारी पथके स्थापन केली आहेत, ज्यामुळे शेतकऱ्यांची आर्थिक फसवणूक पूर्णपणे टळते. गावातील प्रत्येक शेतकऱ्याने आपला ७/१२ डिजिटल स्वरूपात अद्ययावत ठेवावा.

पीक पाहणी मोबाईल ॲपवरून वेळेत नोंदवल्यास शासकीय मदत मिळणे अत्यंत सुलभ होते. कृषी क्षेत्रातील नवनवीन योजनांची माहिती वेळोवेळी मिळवण्यासाठी अधिकृत पोर्टलला नियमित भेट द्यावी. संघटित शेती आणि सामूहिक प्रयत्नांमुळे ग्रामीण महाराष्ट्रातील शेती नव्या उंचीवर पोहोचत आहे. शेतकरी बांधवांनी कोणत्याही अफवांवर विश्वास न ठेवता थेट तालुका कृषी अधिकारी कार्यालयाशी संपर्क साधावा. योग्य माहितीच्या आधारे घेतलेले निर्णय शेतीला अधिक समृद्ध आणि फायदेशीर बनवतात.

स्थानिक कृषी उत्पन्न बाजार समित्यांमध्ये शेतमालाची आवक वाढल्यास लिलाव वेळेत पूर्ण करण्याचे निर्देश सभापतींनी दिले आहेत. शेतमाल सुरक्षित साठवण्यासाठी गोदामांची मोफत सोय उपलब्ध केली जात आहे. ग्रामीण भागात कृषी संजीवनी सप्ताहाच्या माध्यमातून माती परीक्षण मोहिमेला मोठा प्रतिसाद मिळत आहे. मातीतील सेंद्रिय कर्ब वाढवण्यासाठी शेणखत आणि गांडूळ खताचा वापर करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.

शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?

अवकाळी पाऊस, गारपीट किंवा वादळामुळे पिकांचे नुकसान झाल्यास शेतकऱ्यांनी नैसर्गिक आपत्ती घडल्यापासून ७२ तासांच्या आत प्रधानमंत्री पीक विमा ॲपवर नुकसानीची पूर्वसूचना नोंदवावी. तक्रार नोंदवल्यानंतर मिळणारा डॉकेट नंबर जतन करून ठेवावा, ज्यामुळे पंचनाम्याच्या वेळी भरपाई मिळणे सुलभ होते.