आकाशवाणी किसान वाणी हा राज्यातील ग्रामीण भागातील शेतकरी बांधवांना दररोज अचूक हवामान अंदाज, कृषी विद्यापीठांचे पीक संरक्षण सल्ले आणि बाजारभाव विश्लेषण देणारा सर्वांत मोठा कार्यक्रम आहे. आधुनिक शेती तंत्रज्ञानाची विश्वासार्ह माहिती घरबसल्या उपलब्ध करून देण्यासाठी प्रसार भारतीच्या ‘आकाशवाणी’ विभागाने या ऐतिहासिक व लोकप्रिय आकाशवाणी किसान वाणी कार्यक्रमाचे नवीन, अद्ययावत वेळापत्रक जारी केले आहे. राज्यातील नऊ प्रमुख प्रादेशिक केंद्रांवरून दररोज संध्याकाळी ६:३० ते ७:३० या वेळेत हे विशेष शेतकरी मार्गदर्शन थेट प्रसारित केले जाणार आहे. शेतकरी हेल्पलाईन च्या माहितीनुसार, डिजिटल युगातही खेड्यापाड्यातील लाखो शेतकऱ्यांसाठी आकाशवाणी किसान वाणी आजही सर्वात निष्पक्ष आणि वैज्ञानिक माहिती देणारी जीवनवाहिनी ठरली आहे.

भारत सरकारच्या कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय आणि प्रसार भारती यांच्या संयुक्त विद्यमाने सुरू झालेला ‘किसान वाणी’ हा कार्यक्रम गेल्या दोन दशकांपासून महाराष्ट्रातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा आणि कृषी साक्षरतेचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे. सुरुवातीच्या काळात शेताच्या बांधावर काम करताना हातात ट्रान्झिस्टर रेडिओ घेऊन बातमी ऐकणारा शेतकरी आता स्मार्ट फोन आणि ब्लूटूथ स्पीकरच्या माध्यमातून या कार्यक्रमाशी जोडला गेला आहे. नवीन वेळापत्रकात राज्यातील चारही प्रमुख कृषी विद्यापीठे—राहुरी, अकोला, परभणी आणि दापोली—यांच्या ज्येष्ठ शास्त्रज्ञांना आणि विषय तज्ज्ञांना थेट सहभागी करून घेण्यात आले ভাগে आले आहे.

बदलत्या हवामानामुळे शेतीसमोर सध्या अनेक संकटे उभी आहेत. अवेळी येणाऱ्या नैसर्गिक संकटांच्या वेळी रेडिओवरील तातडीचे हवामान इशारे शेतकऱ्यांसाठी जीवनरक्षक ठरतात; गारपीट किंवा अवकाळी पावसाची पूर्वसूचना मिळाल्यामुळे काढणीस आलेली पिके सुरक्षित जागी हलवणे शक्य होते. नेमक्या याच वेळी आकाशवाणी किसान वाणी वरून मिळणारे शास्त्रोक्त सल्ले शेतकऱ्यांच्या उत्पादन खर्चात मोठी बचत करतात.

“आकाशवाणी किसान वाणी कार्यक्रम मी गेल्या १५ वर्षांपासून दररोज ऐकतो. हवामान अंदाज आणि विद्यापीठाचे शास्त्रोक्त सल्ले वेळेत समजल्यामुळे आमच्या शेतातील फवारणीचा व खतांचा खर्च ३० टक्क्यांनी कमी झाला आहे. खऱ्या अर्थाने हा कार्यक्रम आमचा मार्गदर्शक आहे.”

— रामेश्वर पाटील, प्रयोगशील शेतकरी, छत्रपती संभाजीनगर

राज्यातील आकाशवाणी किसान वाणी वेळापत्रक आणि केंद्रे

शेतकरी बांधवांनी दररोज संध्याकाळी आकाशवाणी किसान वाणी खालील वेळेनुसार हे प्रसारण ऐकून आपल्या शेतीचे नियोजन करावे. राज्यातील नऊ प्रमुख केंद्रांवरून हे विशेष शेतकरी मार्गदर्शन प्रसारित केले जात आहे. शेतकऱ्यांनी आपल्या जवळच्या केंद्रावर ट्रान्समीटर (AM/FM) ट्यून करून किंवा मोबाईल ॲपवर याचा लाभ घ्यावा. अधिक माहितीसाठी शेताच्या बांधावर कोणती झाडे लावावीत हा लेख देखील वाचा.

थेट बांधावरील सल्ला आणि ‘हॅलो किसान’ फोन-इन कार्यक्रम

या सुधारित वेळापत्रकाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे दर आठवड्याला बदलत्या हवामानानुसार पिकांवर येणाऱ्या रोगांचे थेट जागेवरच निदान करण्याची सुविधा. सोयाबीनवरील खोडमाशी, कपाशीवरील गुलाबी बोंडअळी, फळबागांमधील डाळिंब तेल्या रोग किंवा द्राक्षावरील डाऊनी मिल्ड्यू यांसारख्या गंभीर रोगांवर रासायनिक व सेंद्रिय एकात्मिक नियंत्रणाचे अचूक उपाय या कार्यक्रमात सांगितले जातात.

तसेच, कार्यक्रमामध्ये शेतकरी आणि शास्त्रज्ञ यांच्यातील थेट संवादासाठी आकाशवाणी किसान वाणी ‘फोन-इन’ किंवा ‘हॅलो किसान’ सत्रे अधिक व्यापक करण्यात आली आहेत. यामध्ये शेतकरी थेट स्टुडिओमधील टोल-फ्री क्रमांकावर फोन करून आपल्या शेतातील पिकांची लक्षणे सांगून जागेवरच मोफत व खात्रीशीर सल्ला मिळवू शकतात. याशिवाय, माती परीक्षण, सेंद्रिय शेती, गांडूळ खत निर्मिती, शेळीपालन आणि दुग्ध व्यवसाय अशा शेतीपूरक व्यवसायांवर विशेष मालिका चालवल्या जातात.

मोबाईलवर थेट प्रक्षेपण कसे ऐकावे? (NewsOnAIR ॲप)

आधुनिक शेतकरी पिढी आता स्मार्टफोनचा वापर मोठ्या प्रमाणावर करत आहे. हीच बाब लक्षात घेऊन प्रसार भारतीने अधिकृत ‘NewsOnAIR’ ॲप आणि युट्यूब चॅनेलवरही हे सर्व कृषी कार्यक्रम पॉडकास्ट आणि व्हिडिओ स्वरूपात उपलब्ध करून दिले आहेत.

• ॲप डाउनलोड करा: प्रसार भारतीचे अधिकृत ‘NewsOnAIR’ ॲप इन्स्टॉल करण्यासाठी खालील लिंकचा वापर करा:
  📲 Android (Google Play Store) येथून डाउनलोड करा
  🍎 iOS (Apple App Store) येथून डाउनलोड करा
• केंद्र निवडा: ॲप उघडल्यानंतर ‘Live Radio’ किंवा ‘State’ या विभागात जाऊन महाराष्ट्र राज्य आणि तुमचे जवळचे आकाशवाणी केंद्र (उदा. पुणे, नागपूर, परभणी) निवडा.
• वेळेनुसार ऐका: दररोज संध्याकाळी ६:३० वाजता किसान वाणी कार्यक्रम थेट सुरू होईल. तुम्ही प्रवासात किंवा शेतात कुठेही असाल तरी इंटरनेटच्या मदतीने आकाशवाणी किसान वाणी हा कार्यक्रम ऐकू शकाल.
• पॉडकास्ट सुविधा: जर एखाद्या शेतकऱ्याचे शेतातील कामामुळे संध्याकाळचे थेट प्रसारण चुकले, तरीही পরবর্তী रात्री आपल्या सवडीनुसार मोबाईलवर जुने भाग (Podcast) पुन्हा ऐकू शकतो. यामुळे महत्त्वाची माहिती कधीच सुटत नाही.

शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?

सध्याच्या काळात व्हॉट्सॲप आणि सोशल मीडियावर शेतीविषयी अनेक खोट्या आणि अशास्त्रीय माहितीचा सुळसुळाट झाला आहे. चुकीच्या सल्ल्यामुळे अनेकदा महागडी कीटकनाशके फवारून शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. अशा परिस्थितीत आकाशवाणी किसान वाणी सारखा शासनाचा अधिकृत आणि कृषी शास्त्रज्ञांचा थेट सहभाग असलेला कार्यक्रम शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि खात्रीशीर पर्याय आहे.

राज्यातील सर्व शेतकरी बांधवांनी दररोज संध्याकाळी हा कार्यक्रम ऐकण्याची सवय लावून घ्यावी. यामुळे केवळ कीटकनाशकांचा खर्चच वाचणार नाही, तर बाजारातील ताज्या घडामोडी, शासनाच्या नवनवीन योजना आणि बदलत्या हवामानाचा अंदाज वेळेत मिळून शेती फायदेशीर होण्यास मोठी मदत होईल.