महाराष्ट्रातील खरीप हंगामाच्या सुरुवातीला बोगस, भेसळयुक्त आणि अप्रमाणित बियाणे तसेच बनावट रासायनिक खते व कीटकनाशके विकून शेतकऱ्यांची कोट्यवधी रुपयांची आर्थिक लूट करणाऱ्या नफेखोर कृषी निविष्ठा विक्रेते आणि बोगस कंपन्यांवर थेट अजामीनपात्र कारवाई करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी आयुक्तालय, पुणे यांनी राज्यस्तरीय विशेष ‘व्हॉट्सॲप तक्रार हेल्पलाईन क्रमांक’ (WhatsApp Grievance Helpline) अधिकृतपणे सुरू केला आहे. या सुविधेमुळे आता शेतकऱ्यांना तक्रार करण्यासाठी तालुका किंवा जिल्हा मुख्यालयात जाण्याची गरज नसून, स्वतःच्या शेतात बसून मोबाईलवरून एका मेसेजद्वारे थेट कृषी विभागाच्या दक्षता पथकाला (Flying Squad) पाचारण करता येणार आहे.
गेल्या काही वर्षांत कापूस पिकातील बोगस ‘एचटीबीटी’ (HTBT) बियाणे, सोयाबीनचे न उगवणारे निकृष्ट बियाणे आणि नामांकित कंपन्यांच्या नावाखाली विकली जाणारी बनावट कीटकनाशके यामुळे शेतकऱ्यांचे संपूर्ण हंगाम उद्ध्वस्त होण्याच्या अनेक घटना घडल्या आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये शेतकऱ्यांनी तक्रार नोंदवल्यानंतर २४ तासांच्या आत भरारी पथक संबंधित दुकानावर प्रत्यक्ष धाड टाकून साठ्याची तपासणी करेल आणि प्रयोगशाळेत नमुने पाठवून बोगसगिरी सिद्ध होताच विक्रेत्याचा परवाना कायमस्वरूपी रद्द करून भारतीय न्याय संहितेन्वये थेट गुन्हे दाखल केले जातील.
कृषी विभागाचा अधिकृत व्हॉट्सॲप नंबर आणि तक्रार नोंदवण्याची सोपी पद्धत
शेतकऱ्यांना बोगस बियाणे, खतांची लिंकिंग किंवा एमआरपीपेक्षा जास्त दराने विक्री होत असल्यास खालील अधिकृत क्रमांकावर तक्रार नोंदवता येईल:
कृषी आयुक्तालय अधिकृत व्हॉट्सॲप नंबर:९८२२४४६६५५ (किंवा कृषी विभागाचा टोल-फ्री क्रमांक: १८००-२३३-४०००)
तक्रार नोंदवताना शेतकऱ्याने खालील तीन गोष्टी व्हॉट्सॲप मेसेजमध्ये पाठवणे आवश्यक आहे:
१. खरेदी केलेल्या बियाणे/खताच्या अधिकृत पक्क्या पावतीचा (Bill/Receipt) स्पष्ट फोटो.
२. बियाण्याच्या पाकिटाचा/गोणीचा बॅच नंबर, लॉट नंबर आणि एक्सपायरी डेट दिसणारा फोटो.
३. संबंधित कृषी सेवा केंद्राचे (दुकानाचे) नाव, गावाचे नाव, तालुका आणि जिल्हा.
४. तक्रारदाराचे नाव आणि प्रत्यक्ष शेतातील उगवण न झालेल्या क्षेत्राचा संक्षिप्त व्हिडिओ किंवा फोटो.
बोगस बियाणे ओळखण्याच्या ५ महत्त्वाच्या प्राथमिक चाचण्या
शेतकऱ्यांनी बियाणे खरेदी करताना आणि पेरणीपूर्वी खालील दक्षता घेणे अनिवार्य आहे:
१. सील आणि पॅकिंग: बियाण्याचे पाकीट कुठेही फाटलेले किंवा पुन्हा शिवलेले (Re-stitched) नसावे. कंपनीचे अधिकृत होलोग्राफिक सील तपासावे.
२. घरची उगवण चाचणी: पेरणीपूर्वी १०० दाणे ओल्या गोणपाटावर ठेवून घरच्या घरी उगवण क्षमता तपासावी. जर ७० पेक्षा कमी दाणे उगवले, तर ते बियाणे पेरणीसाठी वापरू नये.
३. पक्की जीएसटी पावती: कच्च्या चिठ्ठीवर किंवा पावतीशिवाय कधीही बियाणे खरेदी करू नका. पावतीवर दुकानाचा परवाना क्रमांक आणि स्वाक्षरी असणे बंधनकारक आहे.
४. रिकामे पाकीट व टॅग जतन करा: पेरणी पूर्ण झाल्यानंतर बियाण्याचे रिकामे पाकीट, त्यातील टॅग आणि थोडे शिल्लक बियाणे हंगाम संपेपर्यंत घरात सुरक्षित ठेवावे, जेणेकरून तक्रारीच्या वेळी पक्का पुरावा म्हणून वापरता येईल.
गुणवत्ता नियंत्रण पथके आणि कडक दंडात्मक कायदे
राज्यभरातील प्रत्येक जिल्ह्यामध्ये जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी (SAO) यांच्या अध्यक्षतेखाली विशेष गुणवत्ता नियंत्रण भरारी पथके स्थापन करण्यात आली आहेत. बोगस बियाणे विक्री करणाऱ्यांविरुद्ध ‘बियाणे कायदा १९६६’ (Seeds Act 1966) आणि ‘अत्यावश्यक वस्तू कायदा १९५५’ (Essential Commodities Act) अंतर्गत थेट दखलपात्र गुन्हा दाखल केला जातो. यामध्ये दोषी आढळणाऱ्या विक्रेत्याला किमान ३ ते ७ वर्षांपर्यंतच्या सक्तमजुरीच्या तुरुंगवासाची तरतूद कायद्यात करण्यात आली आहे.
याशिवाय ज्या शेतकऱ्यांचे बोगस बियाण्यामुळे नुकसान झाले आहे, त्या शेतकऱ्याला संबंधित कंपनी आणि विक्रेत्याकडून संपूर्ण बियाण्याचा खर्च, पेरणीचा खर्च आणि संभाव्य उत्पादनाची संपूर्ण नुकसान भरपाई मिळवून देण्याचे अधिकार जिल्हास्तरीय तक्रार निवारण समितीला देण्यात आले आहेत.
बोगस बियाणे तक्रारीबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: तक्रार केल्यानंतर शेतकऱ्याचे नाव गुप्त ठेवले जाते का?
उत्तर: होय. तक्रारदार शेतकऱ्याचे नाव आणि मोबाईल क्रमांक पूर्णपणे गोपनीय ठेवला जातो, ज्यामुळे शेतकऱ्याला कोणत्याही दबावाला सामोरे जावे लागत नाही.
प्रश्न २: जर बियाणे उगवलेच नाही तर किती दिवसांत तक्रार करावी?
उत्तर: पेरणीनंतर साधारणपणे ८ ते १० दिवसांत बियाणे न उगवल्यास तात्काळ गावातील कृषी सहाय्यक आणि व्हॉट्सॲप नंबरवर तक्रार नोंदवावी.
प्रश्न ३: पावती हरवली असल्यास तक्रार करता येते का?
उत्तर: होय, परंतु पावती असल्यास कारवाई तात्काळ होते. पावती नसल्यास बियाण्याचे पाकीट आणि बॅच नंबरच्या आधारे तपास केला जातो.
शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?
बियाणे खरेदी करताना कोणत्याही विक्रेत्याच्या तोंडी गोड बोलण्यावर विश्वास ठेवू नका. नेहमी अधिकृत परवानाधारक दुकानातूनच बियाणे खरेदी करा आणि १०० टक्के पक्की पावती आवर्जून घ्या. बियाण्यासोबत अनावश्यक औषधे घेण्याची सक्ती केल्यास थेट नकार द्या.
घरच्या घरी उगवण चाचणी घेतल्याशिवाय कधीही थेट शेतात पेरणी करू नका. जर बियाण्यात भेसळ किंवा बोगसगिरी आढळली, तर घाबरून न जाता तात्काळ शासनाच्या व्हॉट्सॲप नंबरवर तक्रार नोंदवा आणि आपल्या हक्काचे संरक्षण करा.