महाराष्ट्रात खरीप आणि रब्बी हंगामाच्या ऐन तोंडावर व्हॉट्सॲप ग्रुप्स, फेसबुक आणि विविध सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सवर ‘रासायनिक खतांच्या ५० किलोच्या गोणींचे दर प्रति गोणी ₹५०० ते ₹१,००० ने वाढले आहेत’, ‘डीएपी खताची गोणी ₹१,३५० वरून थेट ₹१,९०० झाली आहे’ आणि ‘युरियाचे भाव दुप्पट झाले आहेत’ असा दावा करणारे एक बनावट, खोटे आणि अत्यंत दिशाभूल करणारे दरपत्रक वेगाने व्हायरल केले जात आहे. या अफवांमुळे ग्रामीण भागातील हजारो निष्पाप शेतकरी बांधवांमध्ये प्रचंड भीती, घबराट आणि संभ्रमाचे वातावरण निर्माण झाले होते. या गंभीर प्रकरणाची तात्काळ दखल घेत केंद्र सरकारच्या रसायने व खते मंत्रालयाने आणि महाराष्ट्र राज्य कृषी आयुक्तालयाने अधिकृत पत्रक काढून हा व्हायरल मेसेज १०० टक्के खोटा, बनावट आणि निराधार असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
शासनाने स्पष्ट केले आहे की, केंद्र सरकारने ‘पोषकद्रव्य आधारित अनुदान धोरणांतर्गत’ (NBS Subsidy) खतांवरील अनुदानात मोठी वाढ केली असून, शेतकऱ्यांसाठी सर्व रासायनिक खतांचे दर पूर्वीप्रमाणेच पूर्णपणे स्थिर ठेवण्यात आले आहेत. आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या मालाचे दर कितीही वाढले तरी त्याचा एक रुपयाचाही अतिरिक्त बोजा शेतकऱ्यांवर पडू दिला जाणार नाही, अशी ठाम ग्वाही केंद्र व राज्य शासनाने दिली आहे.
सोशल मीडियावर व्हायरल होणारे खोटे दावे विरुद्ध अधिकृत खरी वस्तुस्थिती
शेतकऱ्यांनी कोणत्याही अफवांवर विश्वास ठेवू नये म्हणून खोटे दावे आणि सरकारचे अधिकृत दर खालीलप्रमाणे पडताळून पाहावेत:
खोटा दावा १: डीएपी (DAP 18:46:0) ची गोणी ₹१,९०० झाली आहे.
खरी वस्तुस्थिती: डीएपी खताची ५० किलोची गोणी आजही सर्व अधिकृत दुकानांमध्ये जुन्याच ₹१,३५० या सवलतीच्या दरात उपलब्ध आहे.
खोटा दावा २: युरिया खताचे दर वाढले आहेत.
खरी वस्तुस्थिती: युरियाच्या ४५ किलोच्या गोणीचा दर केंद्र शासनाने निश्चित केलेला ₹२६६.५० असाच कायम आहे.
खोटा दावा ३: संयुक्त खतांच्या (NPK) किमती ₹२,००० च्या पुढे गेल्या आहेत.
खरी वस्तुस्थिती: १०:२६:२६ आणि १२:३२:१६ यांसारखी सर्व संयुक्त खते ₹१,४५० ते ₹१,४८० या कमाल मर्यादेतच विकली जात आहेत.
अफवा पसरवून जादा दर उकळणाऱ्या विक्रेत्यांवर तात्काळ कारवाई
काही अपप्रवृत्तीचे व्यापारी आणि कृषी सेवा केंद्र चालक अशा खोट्या व्हायरल मेसेजचा गैरफायदा घेऊन शेतकऱ्यांमध्ये खतांची कृत्रिम टंचाई निर्माण करतात आणि छापील एमआरपीपेक्षा जास्त पैसे उकळण्याचा प्रयत्न करतात. कृषी विभागाने अशा विक्रेत्यांना सक्त इशारा दिला आहे की, जर कोणताही विक्रेता खताच्या गोणीवर छापलेल्या एमआरपीपेक्षा एक रुपयाही जास्त घेताना आढळला, तर त्याचा परवाना तात्काळ रद्द करून त्याच्यावर ‘अत्यावश्यक वस्तू कायदा १९५५’ आणि ‘खत नियंत्रण आदेश १९८५’ (FCO) अंतर्गत तात्काळ अजामीनपात्र गुन्हा दाखल केला जाईल.
प्रत्येक कृषी सेवा केंद्राच्या बाहेर खतांचा उपलब्ध साठा आणि शासनाचे अधिकृत दरपत्रक दर्शवणारा फलक (Price & Stock Board) लावणे कायद्याने बंधनकारक करण्यात आले आहे. सर्व खतांची विक्री केवळ पॉस (PoS) मशिनद्वारेच केली जात असून शेतकऱ्यांना पक्की संगणकीकृत पावती देणे सक्तीचे आहे.
अशा दिशाभूल करणाऱ्या फेक न्यूज कशा ओळखाव्या?
सोशल मीडियावरील बोगस मेसेजपासून सावध राहण्यासाठी शेतकऱ्यांनी खालील बाबी तपासाव्यात:
१. व्हायरल होणाऱ्या मेसेजमध्ये कोणत्याही अधिकृत सरकारी संकेतस्थळाची (उदा. fert.nic.in किंवा krishi.maharashtra.gov.in) लिंक आहे का ते तपासावे.
२. मेसेजवर कोणत्याही कृषी अधिकाऱ्याची किंवा विभागाची अधिकृत स्वाक्षरी व जावक क्रमांक नसेल, तर तो मेसेज तात्काळ खोटा समजावा.
३. असा कोणताही मेसेज फॉरवर्ड करण्यापूर्वी आपल्या गावातील कृषी सहाय्यक किंवा कृषी सेवा केंद्रावर जाऊन थेट खात्री करावी.
४. केंद्र सरकारच्या ‘पीआयबी फॅक्टचेक’ (PIB Fact Check) च्या अधिकृत ट्विटर व व्हॉट्सॲप हँडलवर जाऊन अशा बातम्यांची सत्यता तपासावी.
खत दरांबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: खतांची एमआरपी कुठे छापलेली असते?
उत्तर: खताच्या प्रत्येक ५० किलोच्या किंवा ४५ किलोच्या गोणीवर शासनाने मंजूर केलेली कमाल किरकोळ किंमत (MRP – Inclusive of all taxes) ठळक अक्षरात छापलेली असते.
प्रश्न २: जर दुकानदाराने जास्त पैसे मागितले तर कोणाकडे तक्रार करावी?
उत्तर: तात्काळ तालुका कृषी अधिकारी कार्यालय किंवा जिल्हा गुणवत्ता नियंत्रण अधिकाऱ्यांकडे पक्क्या पावतीसह तक्रार नोंदवावी.
प्रश्न ३: खतासोबत इतर औषधे घेणे बंधनकारक आहे का?
उत्तर: अजिबात नाही. खतासोबत कोणतेही औषध किंवा टॉनिक सक्तीने (Linking) देणे कायद्याने पूर्णपणे बेकायदेशीर आहे.
शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?
व्हॉट्सॲप आणि सोशल मीडियावरील कोणत्याही अफवांवर आणि दिशाभूल करणाऱ्या मेसेजवर डोळे झाकून विश्वास ठेवू नका. शासनाने रासायनिक खतांचे दर अजिबात वाढवलेले नाहीत आणि बाजारात खतांचा मुबलक साठा उपलब्ध आहे.
खत खरेदी करताना नेहमी अधिकृत पॉस (PoS) मशिनची पावती मागा आणि पावतीवर छापलेल्या अधिकृत दरापेक्षा एक रुपयाही जास्त देऊ नका. जर कोणी खतांची साठेबाजी किंवा जादा दराने विक्री करत असेल, तर घाबरून न जाता तात्काळ कृषी विभागाकडे तक्रार नोंदवा आणि आपल्या शेतकरी बांधवांचे आर्थिक नुकसान टाळा.