भेंडवळ घटमांडणी परंपरा: ३७१ वर्षांची निसर्ग विज्ञान पद्धत; अशी केली जाते घटमांडणी

विशेष कृषी संस्कृती वृत्त, शेतकरी हेल्पलाईन | बुलढाणा : विदर्भातील बुलढाणा जिल्ह्यातील जळगाव जामोद तालुक्यातील भेंडवळ हे गाव केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे तर संपूर्ण देशभरात आपल्या ३७१ वर्षांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण पारंपरिक हवामान आणि पीक अंदाज प्रणालीसाठी ओळखले जाते. आधुनिक हवामान रडार आणि उपग्रह तंत्रज्ञान येण्यापूर्वी शेकडो वर्षे निसर्गातील सूक्ष्म बदलांचे, वाऱ्याच्या दिशेचे आणि आर्द्रतेचे अचूक निरीक्षण करून संपूर्ण वर्षाचे पर्जन्यमान वर्तवणारी ही एक अत्यंत समृद्ध आणि अभ्यासपूर्ण लोकपरंपरा आहे.

महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात या परंपरेला आजही अत्यंत आदराचे आणि विश्वासाचे स्थान आहे. शेतकरी या अंदाजांचा अभ्यास करून पीक नियोजन करतात. भेंडवळ घटमांडणीची सुरुवात महान तपस्वी चंद्रभान महाराज वाघ यांनी ३७१ वर्षांपूर्वी केली होती. दरवर्षी वैशाख महिन्यातील अक्षय्य तृतीयेच्या दिवशी सूर्यास्ताच्या वेळी गावाबाहेरील शेतात ही घटमांडणी केली जाते.

“भेंडवळची घटमांडणी ही निसर्गाच्या सूक्ष्म घटकांवर आणि ३७१ वर्षांच्या परंपरेवर आधारलेली असून, पूर्वजांनी घालून दिलेल्या नियमांनुसारच ही मांडणी केली जाते.”
— पुंजारामजी महाराज वाघ, भेंडवळ घटमांडणी प्रमुख

जमिनीमध्ये एक विशिष्ट खड्डा तयार करून त्यामध्ये आषाढ, श्रावण, भाद्रपद आणि अश्विन या चार मान्सून महिन्यांचे प्रतीक म्हणून चार मातीचे ढीग तयार केले जातात. या ढिगाऱ्यांवर ज्वारी, बाजरी, तूर, मूग, उडीद, तीळ, सोयाबीन, भात, जवस, अंबाडी, कापूस आणि गहू यांसह एकूण १८ प्रकारच्या धान्यांची गोलाकार रचना केली जाते. मध्यभागी पाण्याने काठोकाठ भरलेला मातीचा घट (घागर) ठेवला जातो.

चारही बाजूंना विशिष्ट चिन्हे ठेवून रचना पूर्ण केली जाते. रात्रभर हे घटक उघड्या आकाशाखाली ठेवले जातात. रात्रभर हे घटक उघड्या वातावरणात ठेवले जातात. सकाळी सूर्योदयाच्या वेळी वाघ घराण्याचे वंशज या रचनेची अत्यंत सूक्ष्म पाहणी करतात.

घागरीतील पाणी कोणत्या दिशेला सांडले आहे, कोणत्या धान्याला ओलावा लागून कोंब फुटला आहे, किंवा कोणते धान्य कोरडे राहिले आहे, यावरून त्या विशिष्ट पिकाचे आणि महिन्याचे भविष्य जाहीर केले जाते. शेतकरी बांधव या निष्कर्षांचा अभ्यास करून आपल्या शेतीचे नियोजन करतात आणि पारंपरिक ज्ञानाचा आदर करत शेतीत समृद्धी साध्य करतात. नैसर्गिक घटकांच्या अशा सूक्ष्म नोंदींचा अभ्यास हवामान विज्ञानालाही दिशा देणारा ठरतो.

निसर्गाशी तादात्म्य पावून केलेले हे निरीक्षण कौतुकास्पद आहे. आधुनिक युगात शेतकरी बांधवांनी या पारंपरिक भाकितांचा अभ्यास करतानाच उपग्रह हवामान अंदाज, कृषी विज्ञान केंद्रांचे सल्ले आणि जमिनीतील ओलाव्याची खात्री करून शेतीचे एकात्मिक नियोजन करावे. पारंपारिक वारसा आणि आधुनिक कृषी विज्ञानाची सांगड घातल्यासच कोरडवाहू शेती दुष्काळातही शाश्वत नफा मिळवून देऊ शकते. शेतकऱ्यांनी निसर्गाशी सलोखा ठेवून सेंद्रिय शेतीची कास धरावी.

वैज्ञानिक दृष्टी आणि संस्कृतीचा मेळ शेतीला समृद्धीकडे नेतो. प्रशासकीय स्तरावर महसूल व कृषी यंत्रणेला स्पष्ट आदेश देण्यात आले आहेत की, गावपातळीवर कार्यरत असणाऱ्या तलाठी, ग्रामसेवक आणि कृषी सहाय्यकांनी थेट बांधावर जाऊन शेतकऱ्यांच्या अडचणी समजून घ्याव्यात. कोणत्याही शासकीय अर्जावर किंवा मदतीवर निर्णय घेताना अनाठायी विलंब होणार नाही याची दक्षता घेण्याचे सक्त निर्देश जिल्हा प्रशासनाने दिले आहेत.

जिल्हाधिकारी कार्यालयामार्फत प्रत्येक तालुक्यात विशेष आढावा बैठकांचे आयोजन केले जात असून, ग्रामीण भागातील महसूल तक्रारींचा निपटारा युद्धपातळीवर केला जात आहे. आधुनिक संगणकीय प्रणालीमुळे कामात मोठी पारदर्शकता आली असून शेतकऱ्यांना वेळेत सेवा उपलब्ध होत आहेत. शेतकरी बांधवांनी आपल्या शेतमालाची विक्री करताना नेहमी अधिकृत बाजार समित्यांचाच वापर करावा. बाजार समितीमध्ये शासकीय नियमांनुसार पारदर्शक लिलाव प्रक्रिया चालते, ज्यामुळे शेतमालाला खुला आणि स्पर्धात्मक बाजारभाव मिळतो.

खाजगी व्यापाऱ्यांना माल देताना पूर्ण रक्कम रोख स्वरूपात किंवा बँक खात्यात थेट वर्ग करून घ्यावी. धनादेश स्वीकारताना बँकेत पुरेसा निधी असल्याची खात्री करावी. बाजार समितीच्या आवारात इलेक्ट्रॉनिक वजनकाट्यावरच शेतमालाचे अचूक वजन करून घ्यावे. अचूक वजनामुळे संभाव्य फसवणूक टळते आणि हक्काचा मोबदला मिळतो. ग्रामीण भागातील तरुण शेतकऱ्यांनी आता केवळ पारंपारिक पिकांवर अवलंबून न राहता शेतीपूरक प्रक्रिया उद्योगांची जोड दिली पाहिजे.

शेतकरी उत्पादक कंपन्यांच्या माध्यमातून शेतमालाची प्रतवारी, पॅकिंग, साठवणूक आणि थेट ग्राहक विक्रीचे मॉडेल यशस्वीपणे राबवले जात आहे. यामुळे मध्यस्थांची साखळी तुटून शेतकऱ्यांचा निव्वळ नफा थेट वाढतो. राज्य शासनाकडून अशा शेतकरी कंपन्यांना शीतगृहे, गोदामे आणि वाहतूक वाहनांसाठी ५० टक्क्यांपर्यंतचे थेट भांडवली अनुदान दिले जात आहे. हवामानातील अनपेक्षित बदलांमुळे शेतीत निर्माण होणारी जोखीम कमी करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाची मदत घेणे अनिवार्य झाले आहे.

हवामान विभागाचे स्थानिक उपग्रह अंदाज, पावसाचे प्रमाण आणि किडींच्या प्रादुर्भावाची पूर्वसूचना यावर आधारित पीक व्यवस्थापन करावे. वेळेत पूर्वसूचना मिळाल्यामुळे पिकांचे संभाव्य नुकसान ५० टक्क्यांनी कमी होते. कोरडवाहू भागात पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपून वापरण्यासाठी ठिबक व तुषार सिंचनाचा वापर वाढवला पाहिजे. स्थानिक पातळीवर कृषी पतपुरवठा सुरळीत ठेवण्यासाठी जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका आणि राष्ट्रीयकृत बँकांनी विशेष कृषी कर्ज मेळावे आयोजित केले आहेत.

शेतकऱ्यांना वेळेत आणि सुलभतेने पतपुरवठा उपलब्ध झाल्यास सावकारी पाशातून मुक्ती मिळते. पीक विम्याचे संरक्षण आणि हमीभावाची खात्री यामुळे शेती व्यवसायातील आर्थिक स्थिरता वाढण्यास मोठी मदत होत आहे. गावागावांमधील शेतरस्त्यांचे प्रश्न आणि पाणंद रस्त्यांची कामे रोजगार हमी योजनेच्या माध्यमातून मार्गी लावली जात आहेत. पावसाळ्यात शेतातून शेतमाल ट्रॅक्टर किंवा बैलगाडीने मुख्य रस्त्यापर्यंत वाहून नेणे यामुळे अत्यंत सोपे झाले आहे.

पायाभूत सुविधांच्या विकासावर शासनाकडून कोट्यवधींचा निधी खर्च केला जात असून शेतकऱ्यांचे जीवनमान उंचावत आहे. शेतकऱ्यांनी आपल्या शेतात विविध पिकांची लागवड करून जोखीम विभागणी करावी. कडधान्ये, तेलबिया आणि तृणधान्यांची फेरपालट केल्यास जमिनीची सुपीकता टिकून राहते. एका पिकाचे नुकसान झाले तरी दुसऱ्या पिकातून चांगला नफा मिळतो. सेंद्रिय व जैविक निविष्ठांचा वापर वाढवून उत्पादन खर्चात बचत करणे ही काळाची गरज बनली आहे.

कृषी विज्ञान केंद्रांच्या शास्त्रज्ञांनी सुचवलेल्या शिफारशींनुसार सुधारित वाणांची पेरणी केल्यास एकरी उत्पादनात २० ते २५ टक्क्यांची थेट वाढ होते. गावोगावी शेतीशाळांचे आयोजन करून कीड-रोग नियंत्रणाचे शास्त्रोक्त प्रशिक्षण थेट बांधावर दिले जात आहे. शासनाने बोगस बियाणे आणि खत विक्रेत्यांवर कडक नजर ठेवण्यासाठी विशेष भरारी पथके स्थापन केली आहेत, ज्यामुळे शेतकऱ्यांची आर्थिक फसवणूक पूर्णपणे टळते. गावातील प्रत्येक शेतकऱ्याने आपला ७/१२ डिजिटल स्वरूपात अद्ययावत ठेवावा.

पीक पाहणी मोबाईल ॲपवरून वेळेत नोंदवल्यास शासकीय मदत मिळणे अत्यंत सुलभ होते. कृषी क्षेत्रातील नवनवीन योजनांची माहिती वेळोवेळी मिळवण्यासाठी अधिकृत पोर्टलला नियमित भेट द्यावी. संघटित शेती आणि सामूहिक प्रयत्नांमुळे ग्रामीण महाराष्ट्रातील शेती नव्या उंचीवर पोहोचत आहे. शेतकरी बांधवांनी कोणत्याही अफवांवर विश्वास न ठेवता थेट तालुका कृषी अधिकारी कार्यालयाशी संपर्क साधावा. योग्य माहितीच्या आधारे घेतलेले निर्णय शेतीला अधिक समृद्ध आणि फायदेशीर बनवतात.

स्थानिक कृषी उत्पन्न बाजार समित्यांमध्ये शेतमालाची आवक वाढल्यास लिलाव वेळेत पूर्ण करण्याचे निर्देश सभापतींनी दिले आहेत. शेतमाल सुरक्षित साठवण्यासाठी गोदामांची मोफत सोय उपलब्ध केली जात आहे. ग्रामीण भागात कृषी संजीवनी सप्ताहाच्या माध्यमातून माती परीक्षण मोहिमेला मोठा प्रतिसाद मिळत आहे. मातीतील सेंद्रिय कर्ब वाढवण्यासाठी शेणखत आणि गांडूळ खताचा वापर करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.

शेतीमालाच्या निर्यातीला चालना देण्यासाठी राज्य शासनाने विशेष निर्यात प्रोत्साहन कक्ष स्थापन केला आहे. यामुळे जागतिक बाजारात महाराष्ट्रातील शेतमालाला सर्वोच्च भाव मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे. प्रशासकीय स्तरावर महसूल व कृषी यंत्रणेला स्पष्ट आदेश देण्यात आले आहेत की, गावपातळीवर कार्यरत असणाऱ्या तलाठी, ग्रामसेवक आणि कृषी सहाय्यकांनी थेट बांधावर जाऊन शेतकऱ्यांच्या अडचणी समजून घ्याव्यात.

कोणत्याही शासकीय अर्जावर किंवा मदतीवर निर्णय घेताना अनाठायी विलंब होणार नाही याची दक्षता घेण्याचे सक्त निर्देश जिल्हा प्रशासनाने दिले आहेत. जिल्हाधिकारी कार्यालयामार्फत प्रत्येक तालुक्यात विशेष आढावा बैठकांचे आयोजन केले जात असून, ग्रामीण भागातील महसूल तक्रारींचा निपटारा युद्धपातळीवर केला जात आहे. आधुनिक संगणकीय प्रणालीमुळे कामात मोठी पारदर्शकता आली असून शेतकऱ्यांना वेळेत सेवा उपलब्ध होत आहेत.

शेतकरी बांधवांनी आपल्या शेतमालाची विक्री करताना नेहमी अधिकृत बाजार समित्यांचाच वापर करावा. बाजार समितीमध्ये शासकीय नियमांनुसार पारदर्शक लिलाव प्रक्रिया चालते, ज्यामुळे शेतमालाला खुला आणि स्पर्धात्मक बाजारभाव मिळतो. खाजगी व्यापाऱ्यांना माल देताना पूर्ण रक्कम रोख स्वरूपात किंवा बँक खात्यात थेट वर्ग करून घ्यावी. धनादेश स्वीकारताना बँकेत पुरेसा निधी असल्याची खात्री करावी. बाजार समितीच्या आवारात इलेक्ट्रॉनिक वजनकाट्यावरच शेतमालाचे अचूक वजन करून घ्यावे.

शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?

भेंडवळची घटमांडणी ही महाराष्ट्राची ३७१ वर्षे जुनी कृषी संस्कृती आणि लोकपरंपरा आहे. शेतकरी बांधवांनी या पारंपारिक अंदाजांसोबतच आधुनिक हवामान उपग्रह अंदाज आणि कृषी विद्यापीठांच्या शास्त्रोक्त शिफारशींचा समन्वय साधून शेतीचे नियोजन करावे.