महाराष्ट्रात मान्सूनच्या आगमनानंतर अनेक भागांत सुरुवातीला पडणाऱ्या हलक्या ते मध्यम स्वरूपाच्या पावसाच्या जोरावर घाईगडबडीत खरिपाची पेरणी (Kharif Sowing) करणाऱ्या लाखो शेतकरी बांधवांसाठी भारतीय हवामान विभाग (IMD), राज्य कृषी आयुक्तालय आणि चारही कृषी विद्यापीठांनी (राहुरी, अकोला, परभणी, दापोली) अत्यंत महत्त्वाचा, तातडीचा आणि शास्त्रीय इशारा जारी केला आहे. जोपर्यंत शेतजमिनीत किमान ८० ते १०० मिलिमीटर (३ ते ४ इंच) इतका दमदार पाऊस पडून जमिनीच्या पोटात किमान दीड ते दोन फूट खोलपर्यंत ओल जात नाही, तोपर्यंत शेतकऱ्यांनी सोयाबीन, कापूस, तूर, मका यांसारख्या प्रमुख पिकांची धूळपेरणी किंवा घाईगडबडीत पेरणी अजिबात करू नये, असे स्पष्ट निर्देश कृषी शास्त्रज्ञांनी दिले आहेत.
सुरुवातीच्या मान्सूनपूर्व किंवा हलक्या पावसावर पेरणी केल्यास आणि त्यानंतर पावसाने १० ते १५ दिवसांचा प्रदीर्घ खंड दिल्यास जमिनीतील उष्णतेमुळे आणि अपुऱ्या ओलाव्यामुळे बियाणे जमिनीतच करपून किंवा कुजून जाते. यामुळे बियाण्याची उगवण क्षमता पूर्णपणे नष्ट होते आणि शेतकऱ्यांवर महागडे बियाणे, खते व डिझेल खर्च करून ‘दुबार पेरणी’ (Re-sowing) करण्याचे भयंकर आर्थिक संकट ओढवते. दुबार पेरणीमुळे शेतकऱ्याचा एकरी उत्पादन खर्च थेट दुप्पट होतो आणि हंगामाच्या सुरुवातीलाच बळीराजा कर्जबाजारी होतो.
जमिनीत १०० मिमी पावसाची ओल तपासण्याची सोपी शेतकरी पद्धत
शेतकऱ्यांनी आपल्या शेतात पेरणीयोग्य ओल झाली आहे की नाही हे तपासण्यासाठी खालील पारंपरिक आणि खात्रीशीर पद्धतींचा वापर करावा:
१. खुरप्याने किंवा कुदळीने माती तपासणे: शेतामध्ये २ ते ३ वेगवेगळ्या ठिकाणी खुरप्याने किंवा कुदळीने दीड फूट (सुमारे ४५ सेमी) खोल खड्डा खोदावा. जर खालपर्यंत माती मऊ, गार आणि ओली लागत असेल, तरच पेरणी करावी.
२. मातीचा लाडू तयार करणे: जमिनीतील १० ते १५ सेमी खोलीवरील माती हातात घेऊन दाबून लाडू तयार करावा. जर मातीचा लाडू सहज बनत असेल आणि तो छातीच्या उंचीवरून खाली टाकल्यावर फुटत असेल, तर जमिनीत वाफसा (Vafsa Condition) स्थिती निर्माण झाली आहे असे समजावे.
३. धुळीचा थर: जर वरून जमीन ओली दिसत असेल पण खाली ३ इंचावर कोरडी धूळ लागत असेल, तर अशी स्थिती बियाण्यासाठी अत्यंत घातक असते; अशा वेळी पाऊस होईपर्यंत वाट पाहणेच हिताचे ठरते.
प्रमुख खरीप पिकांसाठी पेरणीची खोली आणि अंतर व्यवस्थापन
पुरेसा पाऊस झाल्यानंतर पेरणी करताना बियाण्याची खोली अत्यंत महत्त्वाची ठरते:
१. सोयाबीन: सोयाबीनचे बियाणे अत्यंत नाजूक असते. ते जमिनीत ३ ते ४ सेमीपेक्षा जास्त खोल पडता कामा नये. जास्त खोल पडल्यास बियाणे गुदमरून उगवत नाही.
२. कापूस: कपाशीचे बी ओल असणाऱ्या जागी ३ ते ५ सेमी खोलीवर टोकण पद्धतीने लावावे.
३. तूर (आंतरपीक): सोयाबीन किंवा कापसामध्ये तुरीचे आंतरपीक घेताना ‘४:१’ किंवा ‘६:१’ या पट्ट्यात टोकण करावी.
४. बीजप्रक्रिया (Seed Treatment): पेरणीपूर्वी प्रति किलो बियाण्याला थायरम + कार्बेन्डाझिम ३ ग्रॅम किंवा ट्रायकोडर्मा ५ ग्रॅम आणि त्यानंतर रायझोबियम व पीएसबी जिवाणू संवर्धकाची प्रक्रिया १०० टक्के करावी, ज्यामुळे रोगांपासून संरक्षण मिळते.
हवामानाचा खंड आणि आपत्कालीन पीक नियोजन (Contingency Plan)
जर मान्सूनचे आगमन लांबले किंवा पेरणीनंतर पावसाने मोठा खंड दिला, तर कृषी विद्यापीठांनी सुचवलेल्या आपत्कालीन पीक आराखड्याचा अवलंब करावा. जुलैच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत सोयाबीनची पेरणी पूर्ण करावी. जर पेरणी १५ जुलैनंतर गेली, तर सोयाबीनऐवजी मका, बाजरी, हुलगा, मटकी किंवा सूर्यफूल यांसारख्या कमी पाण्यात येणाऱ्या पिकांची निवड करावी.
रुंद वरंबा-सरी (BBF – Broad Bed Furrow) तंत्रज्ञानाने पेरणी केल्यास जास्त पाऊस झाल्यास पाण्याचा निचरा होतो आणि पावसाचा खंड पडल्यास सरीमध्ये पाणी साठून पिकांना ओलावा मिळतो, ज्यामुळे उत्पादनात २० ते २५ टक्के वाढ होते.
मान्सून पेरणीबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: धूळपेरणी करावी की नाही?
उत्तर: कोरडवाहू भागात जिथे सिंचनाची सोय नाही तिथे धूळपेरणी अत्यंत जोखमीची असते. पुरेसा पाऊस पडल्याशिवाय धूळपेरणी करू नये.
प्रश्न २: दुबार पेरणीचे संकट टाळण्यासाठी काय करावे?
उत्तर: १०० मिमी पाऊस पडेपर्यंत संयम बाळगणे आणि घरची उगवण चाचणी करूनच बियाणे पेरणे हा दुबार पेरणी टाळण्याचा सर्वोत्तम उपाय आहे.
प्रश्न ३: बीबीएफ (BBF) यंत्राने पेरणीचे काय फायदे आहेत?
उत्तर: बीबीएफ यंत्राने पेरणी केल्यास बियाण्याची बचत होते, हवामान बदलात पिकाचे रक्षण होते आणि उत्पादनात मोठी वाढ होते.
शेतकरी हेल्पलाईन काय सांगते?
पेरणीची अजिबात घाई करू नका. एक-दोन हलक्या सरींवर शेतात बियाणे टाकणे म्हणजे स्वतःच्या पायावर दगड मारून घेण्यासारखे आहे. निसर्गाच्या लहरीपणाचा अंदाज घेऊन किमान १०० मिमी पाऊस आणि जमिनीत पूर्ण वाफसा आल्यावरच पेरणीचे नियोजन करा.
पेरणीपूर्वी बियाण्याला बीजप्रक्रिया करायला विसरू नका. रुंद वरंबा-सरी (BBF) पद्धतीचा वापर करा, योग्य अंतरावर पेरणी करा आणि स्वतःच्या मेहनतीचा व पैशांचा अपव्यय टाळून भरघोस खरिपाचे उत्पादन मिळवा.